De Brugse poort

In september 2003 heeft men de Brugse Poort met een laag aarde afgedekt, zonder dat enig verder onderzoek werd gevoerd, zonder dat zelf metingen van het ganse bouwwerk werden gedaan. De bevoegde overheden vinden dit bouwsel ogenschijnlijk onbelangrijk.

Hier volgt mijn bewijsvoering betreffende de Brugse Poort

OPMERKINGEN OP HET RESTAURATIEPROJECT STADSWALLEN DAMME POLDERSTRAAT

1. De breedte en de richting van de buitengracht vóór het ravelijn

Op praktisch alle kaarten van de 17^de-eeuwse stadswallen is te zien dat de buitengracht vóór elk ravelijn beduidend smaller is dan de buitengracht vóór de daarop aansluitende courtines en zelfs smaller dan de grachten vóór de halve manen.

De kaarten en plannen, waarvan ik een kopie bezit, zijn de volgende:

-          Planta de la nueva fortificaçion de Dama, opgemaakt door Flamen in 1617, Archief van Simancas, MPgD IV-86.

-          Plan van Damme, opgemaakt door J.M. Koeck in 1649, eigen collectie.

-          Geschilderde kaart van J. Lobberecht uit 1660, stadhuis Brugge.

-          Planta de la villa de Dama, opgemaakt door kapitein Juan Antonio Snavels in 1688, Privé-collectie te Damme.

-          Plan van de fortificatie, met het hoornwerk en een project tot uitbreiding, opgemaakt door Antoine-François Lemercier de Senneton de Chermont, Frans militair ingenieur, in 1702 ; met een volledige beschrijving van de voorziene uitbreidingswerken, opgemaakt door Vauban, Service Historique de l’Armée de Terre, Château de Vincennes, Archives du Génie, Article 14, Places étrangères, dossier Damme 1701-1803, Tablettes, nr 3. Hierbij horen verschillende plannen van de fortificatie van Damme, opgemaakt door Senneton de Chermont en Touros, waarvan kopie in mijn bezit.

-          Plan van de fortificatie, met het hoornwerk en project tot uitbreiding, opgemaakt in 1703, Service Historique de l’Armée de Terre, Château de Vincennes, Archives du Génie, Article 14, Places étrangères, dossier Damme 1701-1803, Tablettes, nr 17.

-          Plan van de fortificatie, opgemaakt in 1746, Service Historique de l’Armée de Terre, Château de Vincennes, Archives du Génie, Article 14, Places étrangères, dossier Damme 1701-1803, Tablettes, nr 16.

-          Plan, opgemaakt voor de percelering bij de verkoop van de fortificatie in 1782, RAB, Kaarten en plannen.

-          Kaart van Brugge tot Sluis, met de fortificatie van Damme, Brugge, Sluis, het fort St. Donaas, Verse en Zoute vaart, opgemaakt in 1792, SAB, Kaarten en plannen, nr. 22.

-          Plan van de fortificaties van Damme, opgemaakt door kapitein commandant De Fontreras in 1832, Kon. Legermuseum Brussel.

-          Popp-kaart uit de periode 1840-1850.

-          Plan van Damme, van arch. Lantsoght uit 1947, in Damme, van Huib Hoste, 1956.

-          Plannen, opgemaakt door J. Vertriest in 1997, voor LIN – AOSA – ATO, waar ook alle hoogtelijnen van de nu bestaande situatie op staan.

Zelfs op de ‘plannen met hoogtelijnen en het ortofotoplan’ van Johan Vertriest (1997) van Aminal – LIN – AOSO - ATO is door vergelijking van het ravelijn aan de kijkhut van de vzw Natuurreservaten en dit aan de kant van de Romboutswervedijk op de scheiding van de eigendommen van de vzw Natuurreservaten en van de heer en mevrouw d’Hoest met dat aan de Polderstraat te controleren dat de buitengracht vóór een ravelijn smaller is dan wat nu is uitgegraven aan de Polderstraat..

Een proefsleuf dwars door de buitengracht wees op een breedte van zowat 25 m ter hoogte van het maaiveld.

Buiten de buitengracht werd bij de aanleg van de nieuwe stadswallen rondom een strook van ‘honderd voeten brabandts’ aangebracht ( dit is de benaming van 1616[1]; onder de Franse periode werd deze strook ‘glacis’ genoemd). Zetten we die maat uit vanaf de buitengrens van de versterking ( de nu nog bestaande grens tussen de weiden) naar de buitengracht toe, dan zou de gegraven gracht te ver zijn uitgegraven. De breedte van de 100 voeten is gemakkelijk te controleren langs de kant van de courtine.

Om de breedte van de buitengracht te bepalen heeft men zich waarschijnlijk gebaseerd op een doorsnede, opgemaakt door Senneton de Chermont in 1701. Deze doorsnede AB staat echter dwars op een courtine en op die plaats is de buitengracht merkelijk breder dan vóór een ravelijn. De breedte voor het ravelijn is maar 2/3 van de breedte vóór de courtine.

Overigens toont deze doorsnede aan dat de oorspronkelijke helling van de buitengracht steiler was dan nu is uitgevoerd, zowel aan de buiten- als aan de binnenzijde. Als we de helling aan de buitenzijde vergelijken met die aan de Zeugeslag, dan zien we dat de helling aan de Zeugeslag een hoek van 145° vormt met de bodem van de gracht en aan de Polderstraat 165°. Beide zouden moeten gelijk zijn. 145° is de hoek van de bestaande tekeningen uit 1701. Zelfs in de veronderstelling dat de richting van de gracht juist zou zijn, dan zou in die optiek de helft van het sas van het bouwwerk onder de grond verdwijnen, indien men de helling van 145° had aangehouden 

Niet overal is slechts tot op de humuslaag van de oorspronkelijke gracht uitgegraven. Overal aan de schuine kanten is men buiten het profiel gegaan. Er is heel wat humuslaag mee afgevoerd om de courtine te reconstrueren. De helling die op het plan met terreinprofielen voor de werken aan de buitenzijde van de gracht werd getekend werd bij de uitvoering der werken niet gerespecteerd, wat erop neerkomt dat ook aan deze zijde de gracht veel groter wordt dan de originele.

Een duidelijke aanwijzing voor het te veel uitgraven van de gracht is het feit dat met de uitgegraven aarde niet alleen de verdedigingswal van het ravelijn werd herschapen maar ook de wal van de volledige courtine en een nieuwe dijk tussen de eigendom van Natuurreservaten vzw en het Zuidervaartje aan de kant van de Damse Vaart. Ik denk dat men juist heeft uitgerekend wat nodig was aan aarde en zo het uitgraven heeft voorzien. Er was niets te veel en niets te weinig!

In de gegraven helling van het ravelijn vindt men drie duidelijk verschillende grondsoorten. Eerst, het dichtst bij de courtine, zuiver zand, met erboven een fijne laag turf. Dit laat veronderstellen dat daar nooit gegraven werd en men zeker te ver gegraven heeft. Ernaast een brede strook met puin. Daarnaast weer zand. Ten laatste is er nog een kleine overblijvende strook humuslaag van riet, waar nog duidelijk de richting van de originele gracht kan bepaald worden. Door het feit dat de zandlaag gedeeltelijk werd afgegraven kan men in de hoek van de courtine met het ravelijn ook nagaan waar de helling daar begon.

Een duidelijke vergelijking voor zowel de breedte, als het profiel kan gemaakt worden met de gracht en het ravelijn aan de kant van de Romboutswervedijk op de scheiding van de eigendommen van de vzw Natuurreservaten en van de heer en mevrouw d’Hoest. Daar is de breedte van de gracht relatief duidelijk terug te vinden enerzijds, en is de zijkant van de buitengracht aan de kant van het ravelijn zeer goed behouden. Men mag zeggen dat de glooiing van de gracht aan de binnenzijde dezelfde is als aan de buitenzijde. Vanaf het maaiveld begint dan de glooiing van het ravelijn.

Wanneer men de nu uitgegraven gracht rond het ravelijn zou doortrekken, dan komt men met de bocht ervan over de Polderstraat, wat duidelijk in tegenspraak is met wat op alle plannen te zien is. Die bocht werd ook niet voorzien bij de huidige graafwerken.

Wanneer men zich baseert op de richting van buitengrens van de 100 voeten brabandts enerzijds en de richting aangegeven door de nog zichtbare restanten van de humuslaag anderzijds, komt men tot de vaststelling dat de richting van de nu uitgedolven gracht verkeerd is. Verder zou de punt van het ravelijn, bij het doortrekken van de nu gedolven gracht en de nog bestaande gracht aan de andere zijde van het ravelijn op een totaal onmogelijke plaats terechtkomen en zou het ravelijn een totaal andere vorm krijgen dan wat op de kaarten te zien is enerzijds en schuin liggen ten opzichte van de courtine van de binnenwal anderzijds.

Een ander duidelijk element voor de bepaling van de richting van de gracht is de hoek, die wordt gevormd door de lijn van de buitenzijde van de gracht aan de courtine en van de kleine gracht voor het ravelijn. Als men de hoek, gevormd door de buitenzijde van de gracht voor de courtine en de zichtbare gracht voor het ravelijn, bekijkt op het ortofotoplan en vergelijkt met de hoek op de plannen van 1702, 1703, 1782, 1792, 1832 en op de Popp-kaart, alsook op de kaart van Vermeersch uit 1947, dan vindt men altijd juist dezelfde zuivere hoek terug (112°). Al deze plannen en kaarten werden echter door andere personen en in andere periodes opgesteld. Vergelijkt men deze hoek met de hoek op het plan van de Provincie voor de opgravingen, dan ziet men dat er een zeer groot verschil is.

Indien men zich op deze gegevens baseert om de richting aan te duiden, dan komt men ook tot de bevinding dat de rietkraag, die nu langs de bestaande afvoergracht tussen de eigendommen van Natuurreservaten vzw en van de heer Dalle groeit, een duidelijke aanwijzing voor de doorsnede van de buitengracht van het ravelijn is.

Ook de vorm van het ravelijn is niet gerespecteerd, noch naar de historische vorm, noch naar de vorm voorgesteld op de profieltekeningen van de Provincie. De helling vanaf de gracht tot aan het hoogste punt van het ravelijn moet een doorlopende zachte helling zijn. Hier werd de aarden wal van de courtine gewoon doorgetrokken, wat een volledig verkeerd beeld toont van een ravelijn.

2. Over de opgegraven muren

De kern van het bouwwerk bestaat uit blauwsteen, natuursteen en bakstenen. De bakstenen, die in deze kern werden gebruikt, zijn van het formaat 23/25 x 11 x 6. Dit leidt ons naar de eerste helft van de 14^de eeuw. In de aangebouwde en verbouwde delen hebben nagenoeg alle bakstenen een lengte van 20/21 cm, een breedte van 9/10 cm en een hoogte van 4,5/5 cm. Deze stenen zijn typisch voor het einde van de 14^de tot het einde van de 15^de eeuw. In heel het bouwwerk is geen enkele steen te vinden met de afmeting 19/21 cm lang, 6/7 cm hoog en 9/10 cm breed die zouden kunnen wijzen op een bouwwerk uit de 17^de eeuw. Ook de kleur van de bakstenen is typisch voor de vroege periode; geel-oranje en gevlamde stenen. In de 17^de eeuw zijn de bakstenen veel roder. Deze opmerkingen zijn gestaafd aan de artikelen, die door de heren Hubert De Witte voor de graven van de O.L.Vrouwkerk te Brugge (in ‘Maria van Bourgondië’ uit 1982)[2] en Luc Devlieger voor die van de Sint-Salvatorskathedraal (in M&L 14/1 uit 1995)[3] werden geschreven. Zowel bij de heer De Witte (p. 92) als bij de heer Devlieger (p. 47) wordt het formaat 21 x 10 x 5 gedateerd in de periode tweede helft van de 14^de – begin 15^de eeuw. Ook graf 5 van de opgravingen buiten de O.L.Vrouwekerk van Damme uit 1999, gedateerd 1350-1400, bestond uit gele bakstenen van het formaat 21 x 10 x 5.

Er is heel veel aan het bouwwerk verbouwd geweest, wat bewijst dat het een belangrijk onderdeel moet zijn geweest van de vestingen. Veel van die verbouwingen wijzen op vroegere waterdoorgangen. Ook de gleuf boven de blauwsteen heeft allicht met waterregularisatie te maken. Opvallend is wel dat die watergangen zeer laag liggen (licht boven de huidige grondwatertafel). Dit zou er kunnen op wijzen dat ze in gebruik waren in de middeleeuwse vestingen waar het waterpeil van de grachten veel lager was dan bij de 17^de-eeuwse opvolger. De 17^de-eeuwse gracht was zeker 2 meter diep te rekenen boven het bodemniveau van de gracht (zie het profiel van Senneton de Chermont uit 1701). De blootgelegde constructie kan onmogelijk nog een functie gehad hebben bij de 17^de-eeuwse waterafvoer, gezien het toen zeker 60 cm onder de waterlijn zou gelegen hebben. Ook veronderstellen dat dit bouwwerk zo vele malen werd verbouwd in de nieuwe stadswallen is onrealistisch. Daarvoor had men iedere maal dammen er rond moeten aanleggen om de bouwput droog te kunnen leggen en te verbouwen.

Mocht dit volumineus bouwwerk 17^de-eeuws zijn dan moest het toch zeker terug te vinden zijn op 17^de- en 18^de-eeuws kaartmateriaal, wat niet het geval is. Dit zou het in elk geval moeten zijn, indien het om een 18^de-eeuws bouwwerk zou gaan. Daarentegen vindt men op alle kaarten het sas van de Slekkeput wel terug. Dit sas was vanaf 1702 volledig buiten dienst en toch staat het nog op de plannen tot in de 19^de eeuw.

Op de kaart van 1702 is er aan de buitenkant van de buitengracht, juist voor de punt van het ravelijn een duiker/sluis getekend. Het is ook deze duiker/sluis die nu nog altijd op deze plaats de afvoer van het water van de grachten regelt. In 1702 diende het reeds om het water in de buitengracht te regelen. Er was in de 18^de eeuw zeker geen nood meer aan een ander bouwwerk voor waterregulatie op deze plaats. Maar zou het bouwwerk toen zichtbaar geweest zijn, dan had Senneton de Chermont het zeker op zijn kaart getekend.

Het is niet onlogisch aan te nemen dat bij de aanleg van de nieuwe fortificatie het bouwwerk deels in de weg lag. Deze is - waar nodig - op het niveau van de bodem van de gracht horizontaal weggekapt en verder schuin volgens de helling van de buitengracht, wat duidelijk te zien is. Wat niet in de weg lag is grotendeels in de grond gebleven.

Een duidelijke aanwijzing dat dit bouwwerk niet uit de 17^de eeuw stamt, maar zeker van vroeger dateert is ook de samenstelling van de aarde, die uit het sas gegraven werd. Dit is zuivere klei, wat wijst op een langzame, lange aanslibbingperiode van langer dan een eeuw. Deze klei is zeer verschillend van de materie die uit de nieuwe grachten werd gegraven. Ook buiten het sas is er klei aanwezig, maar geen humuslaag op de hoogte van de bodem van de nieuwe gracht. In het sas is er wel een laag riet terug te vinden juist onder de gleuf van de overloop, wat een verdere aanwijzing is, dat dit niets te maken heeft met de nieuwe grachten, gezien het niveau ervan zeker 1 m onder het waterniveau van de nieuwe gracht ligt en 1 m boven de bodem van deze gracht.

In het sas van het bouwwerk en in de bedding ervóór heb ik in deze laag verschillende keramiekscherven gevonden, die dateren van vóór 1600, wat duidelijk aanwijst dat het bouwwerk toen reeds in gebruik was, alsook een stuk leder van een schoen, ook te dateren 15^de-16^de eeuw. De heer De Wilde beweerde echter dat er niets te vinden was uit deze periode.

Een andere aanduiding zou een dendrochronologisch onderzoek kunnen zijn van de palen en de damplanken, die in het sas en naast het bouwwerk stonden en waarvan er nog enkele zijn blijven staan. De andere werden met de graafmachine, zonder nader onderzoek, weggraven en afgevoerd. Ik heb er 1 kunnen redden.

We hebben ook nog ander vergelijkingsmateriaal te Damme, namelijk het sas in de Slekkeput aan de Rabattestraat, dat werd gebouwd rond 1660, in volle periode van de nieuwe stadswallen. Daar vinden we in de originele onderbouw stenen van het formaat 21 x 10 x 6/6,5. De kleur is rood, volledig verschillend van de gele kleur van de stenen van het bouwwerk aan de Polderstraat.

Beide sassen hebben een gelijklopende levensloop gekend, eerst een periode in het water, dan een periode onder de grond. Als men de hardheid van de mortels van beide sassen nagaat, dan komt men tot de vaststelling dat die van de Slekkeput veel harder is dan die van de Polderstraat, wat weer een aanwijzing is van verschillende bouwperiodes. De Slekkeput is veel jonger dan de Polderstraat.

Omdat ik niet kan zeggen dat ik een echte specialist ben in deze materie, alhoewel ik de laatste jaren nogal wat ervaring heb opgedaan, heb ik ook nog raad gevraagd aan een archeoloog. Hubert De Witte, archeoloog van stad Brugge, is het bouwwerk komen onderzoeken en heeft bevestigd wat ik hier poneer, namelijk dat het bouwwerk zeker niet dateert uit de 17^de eeuw en waarschijnlijk uit de 15^de eeuw is. Ook de scherven en de leren zool uit de bouwput heeft hij in de 15^de eeuw geplaatst.

3. Ligging van de Grote Brugse Poort

Om het middeleeuwse Damme te situeren op de huidige plattegrond wordt meestal verwezen naar de schets die Luc Devliegher presenteerde in “Kunst Patrimonium van West-Vlaanderen - Damme” (p. 22). Volgens die kaart zou de Grote Brugse Poort zich dan ongeveer in het moerasbosje bevinden van de buitengracht in de hoek van de Polderstraat.

Projecteren we echter de middeleeuwse kaart van Deventer of de kaart van Pourbus (opgemaakt voor het geschil tussen Damme en de Broekpolder in 1573) dan stellen we vast dat de Grote Brugse Poort zich situeert op de rand van de punt van het ravelijn en de buitengracht. Dit zou overeenkomen met de blootgelegde muren. Als we de kaart van Pourbus bekijken zien we ook dat de poort zich op de lijn tussen de molen en de kreek in de Broek bevindt (zie bijlage). Dit is ook het geval voor het blootgelegde bouwwerk.

In zijn artikel ‘De versterkingen van Damme op het einde van de 16^de eeuw’ analyseerde Albert de Keyser een bestek uit het einde van de 16^de eeuw en bracht de bekomen gegevens, samen met die van de kaart van Pourbus over op de kadasterkaart van Popp.  De Grote Brugse Poort situeerde hij op de plaats, waar het bouwwerk nu is gevonden.

Onderzoek van de hoek van de bouw naast het sas toont een fundament uit verschillende lagen blauwe steen van  25 cm hoog, wat wijst op een zeer stevig gebouw.

Mocht dit een deel van de Grote Brugse Poort zijn dan is het nu de ideale gelegenheid om dit verder te onderzoeken. Het rudimentaire onderzoek, dat tot nu toe door het IAP werd gevoerd, is zeker niet voldoende. Dieper graven langs de muren om zodoende de kern van het bouwwerk bloot te leggen en de oudste periode te kunnen bepalen, op zoek gaan naar het vervolg van de watergangen, kijken of er nog grotere blauwe natuurstenen aanwezig zijn (aanzet toren?), …

Besluit

Bij deze reconstructiepoging van een courtine, ravelijn, buitengracht en glacis in de hoek van de Polderstraat, is teveel aarde afgevoerd. De breedte van de buitengracht vóór het ravelijn is te ruim ingeschat. Ook de hellingen zijn te zacht ingezet zodat uiteindelijk meer aarde is weggevoerd dan bedoeld en historisch verantwoord is. Zou men de gracht weer op het niveau van de 17^de eeuw met water vullen, dan zou deze, zoals nu uitgegraven, aan het wateroppervlak een breedte hebben van nagenoeg 50 meter. De originele breedte was op die hoogte en op die plaats maximaal 25 meter.

Ook de richting van de uitgegraven gracht is verkeerd ingeschat.

Er moet onderzocht worden of bij de verdere graafwerken dit kan worden rechtgezet. Zo moet de bocht van de buitengracht nog worden uitgegraven. Daarbij komt ook nog grond vrij die kan aangewend worden om een tekort op te vullen.

Nu het metselwerk toch bloot ligt moet verder onderzoek het mogelijk maken de hypothese ‘Grote Brugse Poort’ te bevestigen of te verwerpen. Verder moet nagedacht worden over de consolidatie van het bouwwerk of het terug afdekken ervan.

Nu de hellingen zo ver zijn afgegraven dat de verschillende geologische lagen zeer duidelijk aan het oppervlak komen, zou het ook aangewezen zijn daar nu een studie van te maken.

Het lijkt mij belangrijk dat zeer binnenkort alle belanghebbende instanties en personen rond de tafel gaan zitten om het vervolg van dit project te bekijken. Het zou goed zijn mochten er ondertussen geen onomkeerbare werken meer plaats hebben.

Het is zeer belangrijk dat dit project historisch zo correct mogelijk wordt uitgevoerd, daar het later zal dienen als referentie voor eventuele verdere restauratiewerken van de stadswallen. 

Bijlage: een plan en een profieltekening van hoe het eigenlijk had moeten zijn

Hierna ook de plannen, die door Natuurreservaten werden ingediend bij de voorstelling van het project om subsidies te bekomen. Met deze plannen is het zeer duidelijk dat zij goed wisten hoe moest gegraven worden.