Historisch ecologisch onderzoek / Vergelijking tussen de gegevens in de aquarellencollectie van Karel van Sint Omaars (1560-1568) en die in de nieuwe Atlas van de Flora van Vlaanderen en het Brussels gewest, 2006, INBO, Nationale Plantentuin van België & Flo.Wer.

Alchemilla mollis

A18.047v

A. Fraaie vrouwenmantel is een recente aanwinst voor de Vlaamse flora.

L. DROSERA cai DROSION YEI ADELION, Cordo / ALCHIMILLA et ALCHIMILLA STELLARIA / Val. Cordus hist. plant. lib. 2. cap. 92 / Nascitur sponté in cliúosis pratis. rubro potissimum atq. / argilloso solo. /Floret mensé Maio Iunióq.

Dit toont aan dat de plant reeds in de 16de eeuw hier groeide.

Anthyllis vulneraria

A21.089

A. Wondklaver is in Vlaanderen een zeldzame en bedreigde soort.

L. ANQULLIS: ANTHYLLIS PRIOR Diosc. Dodoneo. / ANTHYLLON et ANTHYLLION Plinij, eidem / Diosc. lib. 3. cap. 130. / Plin. lib. 26. cap. 8. / Nascitur in maritimis et salsis locis / Floret mense Iunio, et semen pauló post perficit.

Toen was de plant een algemeen voorkomende soort.

Aristolochia clematitis

A19.066

A.

L. ARISTOLOCIA KAHMATITIS / ARISTOLOCHIA CLEMATITIS / Diosc. lib. 3. cap. 4. / Plin. lib. 25. cap. 8. / Galen. lib. 6. simp. medic. / Nascitur sponte in Brabantia, in vinetis et arúorum túmúlis. Floret eodem quo superiore tempore

De plant werd in Brabant veel gevonden en minder in Vlaanderen, wat nu nog het geval is.

Artemisia maritima

A.19.036

A. uiterst zeldzaam.

L. AYINQION QALASSION cai SERIFON / ABSINTHIUM MARINVM et SERIPHIVM / Diosc. lib. 3. cap. 24 / Galen. lib. 8. simp. medic. / Locis salsis et marinis gaúdet, in littoribus nostratibus / et Zelandicis frequens. / Floret mense Augusto, seménq. paulo past

/ commodissimè colligitur.

Asparagus officinalis

A28.068

A.

L. ASPARAGOS: ASPARAGVS / Diosc. lib. 2. cap. 118. / Galen. lib. 6. simp. medic et lib. 2. de alim. facult. / Nascitur sponte in Burgundia et quibusdam Germanie / petrosis et eretosis locis: nobis in hortis seritur. / Cauliculi teneri mense Aprili prosiliúnt, quibus in acetarijs / túm vtimúr: / Bacce mense Augusto maturescúnt.

De asperge was toen uitheems, werd wel in tuinen gekweekt en de jonge scheuten werden reeds in sla gebruikt.

Atropa bella-bonna

A30.082

A.

L. SOLANVM MAIVS / MANDRAGORA TERTIA Theophrasti, quibusdam. Floret mense Iúnio et per totam ferè / estatem. Semen maturescit Iulio / et Augusto. Nascitur in montibus, inter saxa et / seritur in hortis.

De plant werd hier ingevoerd.

Berberis vulgaris

A20.011

A. Op Vlaamse schaal is de zuurbes zeer zeldzaam.

L. CRESPINVS Matthioli / hactenus BERBERIS / Nascitur in siluis, folijs Aprili mense emergentib. / Floret autem mense Maio.

De zuurbes was toen algemeen.

Claytonia perfoliata

A18.076

A.

L. PERFOLIATA Dodoneo, et vulg / Prouenit sponté in Germania inter / segetes triticeas: nobis seritur in hortis. / Floret mense Iúnio Iulióq.

De plant werd hier ingevoerd.

Coeloglossum viride

A22.007

A. De plant is bijna verdwenen.

L. Hec, vt et superiora, locis siluosis et in pratis / frequentia nobis sunt. / Florent mense Maio Iúnioq.

Deze orchis-soort was, met andere, algemeen in Vlaanderen.

Colchicum autumnale

A22.010

A. In Vlaanderen blijft de verspreiding van de soort geconcentreerd in dezelfde kernen die ook al tijdens de eerste karteerronde duidelijk waren. Dat zijn … het gebied ten noordoosten van Brussel. … De meeste populaties lijken zeer stabiel en zijn soms eeuwen oud.

L. KOLCIKON: COLCHICVM, seú / BVLBVS AGRESTIS / Diosc. lib. 4. cap. 72. / Galen. lib. 6. simp. medic. / Nascitur in pratis vliginosis, circa Viluordiam i Brabantie oppiduni. frequens. / Florere incipit pauló ante autúmnate aquinoctiúm: / sed folia proximo post vere prodeunt, semine / mense Iúnio maturescente.

Al in de 16^de eeuw was er een belangrijke populatie in dezelfde streek, rond Vilvoorde.

Colutea arborescens

A20.039

A. Blazenkruid wordt in Vlaanderen al lang als sierstruik gekweekt.

L. KOLOUTEA / COLVTEA / Theophr. De nat. plant. lib. 3. cap. 17 /  Seritur nobis in hortis  / Floret mense Iunio, seminibus Augusto / maturescentibus.

De plant was al in de 16^de eeuw een sierstruik in tuinen.

Crithmum maritimum

A21.096

A. Zeevenkel is een recente verschijning langs de Belgische kust.

L. CRITHNVM QVARTVM seu / TERRESTRE Matthioli. // Nonnullis HERBA SERRATA.

Toen kon Karel al Zeevenkel waarnemen en laten aquarelleren.

Dactylorhiza maculata

A22.006-007

A. In Oost- en West-Vlaanderen is gevlekte orchis zeer zeldzaam …

L. Hec, vt et superiora, locis siluosis et in pratis / frequentia nobis sunt. / Florent mense Maio Iūnioq.

Toen was deze orchis algemeen.

Daphne mezereum

A20.038

A. Rood peperboompje groeit in Vlaanderen aan de rand van het areaal en of de soort echt inheems is in Vlaanderen is niet zeker.

L. MEZEREON VVLGARE / PIPER MONTANVM, quibusdam. / CHAMELAEA GERMANICA, Dodoneo. / Nascitur plerisq. Germanie locis asperis et incúltis, in húmidis et opacis siluis. / Floret ineúnte vere, fructá sub autúmnám maturescente, / quem ... Belgarum vulgus appellat: / et quo pharmacopei nostrates pro cocco gnidio vtúntur.

De plant was hier toen uitheems.

Dianthus armeria

A25.009

A. De oudste vermelding van ruige anjer komt van DE L’OBEL 1581,…

L. VETTONICAE SILVESTRIS / SPECIES ALTERA / Nascuntur alibi sponte. in pratis, montibus / et locis insolatis: nobis in hortis coluntur. / Floret eodem quo superiores tempore.

De vermelding op de aquarel van Karel is ouder.

Drosera rotundifolia

Drosera intermedia

A18.001v

A. In Vlaanderen vormen de Kempen het hoofdverspreidingsgebied en zijn er enkele groeiplaatsen ten zuiden van Brugge.

L. In zijn Rariorum plantarum historia (1601) schrijft Clusius op blz. 314 in verband met een Gentiana: …, humentibus ericetis secundo ab urbe Brugensi miliari, inter Maldeghemum & Malam, frequentissima, ubi eam (niveo etiam flore variantem aliquando conspexi) cum Pseudoasphodelo luteo, folio Xiphij, Roréque Solis duorum generum eruere memini.

In die tijd was er langs de baan tussen Male en Maldegem een heidegebied met moeras (de Moere en de Witte moere). In het moeras groeide er zonnedauw (van beide soorten).

Nu zijn deze moerassen verdwenen, maar er zijn nog enkele kleine heidegebieden in de omgeving te vinden, zoals in het domein Ryckevelde. De zonnedauw komt in de streek nu echter niet meer voor. Het dichts bijzijnde gebied, waar men de plant nog vindt, ligt in de omgeving van Beernem.

Eriophorum angustifolium

A24.008

A. Veenpluis is in Vlaanderen een vrij zeldzame en achteruitgaande soort. In de periode voor 1939 waren ook diverse groeiplaatsen aan de kust bekend …

L. FLOCCIFERA, GRAMINIS SPECIES / GNAPHALIVM Fuchsij quondam. / Nascitur plurima in maritimis Flandrie sabuletis. // Floret seú floccúm suúm profert. / mense Iúnio.

In die periode was veenpluis zeer veel in de duinen aan de Vlaamse kust te vinden.

Eryngium maritimum

A27.051

A. Blauwe zeedistel is een zeer zeldzame soort op Vlaamse schaal.

L. ERUGGION / ERYNGIVM MARINVM, vulgo. / Ital. Iryngo. Germ. et Belg. Cruysdistel / Diosc. lib. 3. cap. 21./ Plin. lib. 22. cap. 7. / Galen. lib. 6. simp. medic. /  Nascitur in asperis et campestribus: / potissimúm tamen in maris littoribus. / Floret mense Iunio Iulióq..

Deze distel werd vroeger cruysdistel genoemd. Kruisdistel en blauwe zeedistel werden toen als 1 soort beschreven. De distel op het blad in Karel’s collectie is wel een Blauwe zeedistel. De Blauwe zeedistel wordt hier nu bij ons ook Duindistel genoemd. Zij kwam in de jaren 50 van vorige eeuw in Knokke overal in de duinen voor, maar is door de bouwwoede daar volledig verdwenen.

Erysimum cheiri

A25.005

A. De soort is onbekend in het wild, maar ze is sedert zeer lang gekweekt. Muurbloem is in Vlaanderen zeer zeldzaam.

L. LEUKOIA / LEVCOIA LVTEA / VIOLAE LVTEAE Plinij, Dodoneo. / Diosc. lib. 3. cap. 1118. /Galen. lib. 7. simp. medic. / Plin. lib. 21. cap. 6. / LEVCOIVM LUTEVM / flore simplici / Nascúntur sponté in parietibus vetustis ac tectis tegúlaccis: sed et transferántur in hortos viridariáq.: imo et in / fenestris ac hortos pensiles, vbi ad coronamenta / diligentissimè fouentur / Florent mense Aprili / atq. Maio

De plant was toen algemeen in het wild. Ze werd wel in tuinen en op vensterbanken gebruikt om ze in bogen te verwerken. Het mooiste hedendaagse voorbeeld van haar aanwezigheid op muren is die op de O.L.Vrouwekerk van Damme.

Glaux maritima

A23.096

A. Op Belgische schaal is ze zeldzaam en uitsluitend beperkt tot het maritiem district.

L. GLAUX cai GALAX c GLAX / GLAVS et GALAX Dodoneo / Maritima et salsa amat loca. Zelandis / familieris. / Floret Iunio Iulióq. mensibus.

Toen al was melkkruid hier zeldzaam; in Zeeland was het anders.

Gentiana pneumonanthe

A. In Vlaanderen vormen de Kempen het hoofdverspreidingsgebied. Elders is de plant maar zeer sporadisch aangetroffen.

L. Clusius schrijft dat hij de plant in de heide tussen Male en Maldegem samen met Karel van Sint Omaars heeft gevonden.

Juniperus communis

A27.015

A. Op Vlaamse schaal is jeneverbes zeldzaam. De soort komt uitsluitend voor in de Kempen en voornamelijk in het Limburgse deel ervan.

L. ARKEUQIS / IVNIPERVS MINOR florens - FRVCTIFERA. / Diosc. lib. 1. cap. 87. / Plin. lib. 16. cap. 118. / Galen. lib. 6. simp. medic. / Montibus et collib. gaudet, nobis rara est: Brabantis / veró et Artesiensibus frequentior: Burgúndie frequen- / tissima. / Trifera est: ideóq. omnibus arui temporib. fructus in ea / reperiuntur, qui Grecè ARKEUQIDES, latinis Iūni- / peri bacce appellantur. 

Vroeger kwam de jeneverbes meer voor in het Brabantse deel.

Lagurus ovatus

A23.063-63v

A. Hazenstaart groeit sedert 1977 (maar mogelijk al langer) min of meer permanent aan de kust.

L. Hazenstaart kwam toen al voor.

Ligustrum vulgare

A20.056

A. Wilde liguster is vrij algemeen in Vlaanderen …

L. KUPROS / LIGVSTRVM Plinij Matthiolo. / Malé à Dodoneo cum Philyrea confusúm. / Prouenit Germanis sponté, in sepibus et locis incultis: / nobis hortos culta sepit. Floret mensibus Maio Iunióq.

Toen was de plant hier uitheems en werd ze in tuinen gekweekt.

Lilium bulbiferum

A30.019

A. De historische aanwezigheid in Vlaanderen, dat buiten het natuurlijke areaal ligt, is bijzonder slecht gedocumenteerd.

L. KRINON PORFUROUN MEGA / LILIVM PVRP. MAGNVM / MARTAGON Quorundam, Dodoneo. / Prouenit alibi sponte in campestribus: nobis / tantum in hortis sata.

De lelie kwam hier toen in de natuur niet voor, maar ingevoerde bollen werden wel in tuinen gekweekt.

Mespilus germanica

A20.089

A.Vanaf de negende eeuw werd ze weer volop als fruitsoort geteeld, en kon ze op die manier verwilderen.

L. MESPILVS SILVESTRIS / Nascitur in húmidis silúis / Floret eodem quo satiùa tempore.

In die tijd beschouwde men deze mispelsoort als wild.

Myosoton aquaticum

A.

L. In zijn Kruidtboeck (1571) beschrijft Lobelius het Water-sterre-cruydt (watermuur) en herinnert aan Karel van Sint Omaars, heer van Dranouter, Moerkercke, &c.

Mijn-Heer van Reynoutre / saligher ghedachtenisse die zijns ghelijcke niet ghehadt en heeft onder alle de Cruyde-Lief-hebbers van Europa om alle de gheslachten van cruyden tzy vremde oft intlandtsche te doen naer tleuen conterfeyten / gheenen cost spaerende / noemde dit cruydt Water-Sterre-cruydt / om dat op d’opperste vande langhe / dunne / ende hayrachtighe steelkens die vande Wranghe niet onghelijck / groene ende sterrewijse bloemkens ende saedt voorts-brengt. De bladers wassen twee ende twee met tusschen spatien d’aldercleynste bleeck-roode Genoffelkens niet onghelijck. De wortelen en zijn niet dan langhe gele veselinghen. Men vindtse ghemeynlick op watergrachten oft saecht-loopende beeckskens in Nederlandt ende Vranckerijck.

Narthecium ossifragum

A.26.23

A. In Vlaanderen is de soort haast volledig beperkt tot de Kempen. Beenbreek is in Vlaanderen een zeldzame soort, die licht achteruitgaat.

L. Forte SPARGANIVM DIOSCORIDIS / multúm ad eius descriptionem accedent.  Karel van Sint Omaars vindt de plant in een moerassig deel van de heide langs de weg tussen Male en Maldegem, aan de tweede mijlpaal vanaf Brugge, toen hij met de koets werd rondgereden, samen met Clusius (zie Clusius: 1601). Hij denkt dat het een soort Sparganium is. Hij laat van de plant een aquarel schilderen en stuurt een copie naar Dodoens, die de plant opneemt in de Epilogus ad lectorem van zijn Florum et coronariarum odoratarumque nonnularum herbarum historia (1568), en noemt de plant ASPHODELVS palustris folia promit pulchrè virentia, aliquantulum striata , Iridis aut Gladio­li similia, sed angusta & dodrante breuiora : cau­lem rectum pedalem,Asphodeli satis: flores è senis foliolis, exiguis staminibus in medio, veluti Asphodeli; minores tamen, colore è luteo pallentes: semen perexiguum in oblongis acuminatis vasculis: radix longa, geniculata; non absque fibris, serpit Graminis modo. Reperi­tur huiusmodi Asphodelus locis humidis ac palu­stribus in Ericetis, haud procul à Brugis Flan­driae. Aestiuis mensibus floret. Anonymos vulgo est. Asphodeli esse speciem caulis cum floribus Antherico similis ostendit; tametsi folia Gladioli sint, aut Iridis.

Lobelius (1581) noemt de plant Water Affodille met gele bloemen. In Latijn / Asphodelus, minimus luteus, Acorifolius palustris. Dit cruydt is voorts commende op vochte ende waterachtighe plaetsen in Enghellandt ende Vlaenderen ende wt een wtghespreydde safelachtighe ende grasachtighe wortelde welcke heeft niet zeere dickachtighe aenhancksels / tusschen spatien. De bladers spruyten smalder dan die vanden Gladiolus oft Acorus, doncker groen ende gestreept. De stele is van onderhalue palme / van gewas / grootte fatsoen ende saedt in fleskens / die vanden Iacynthe ghelyck.

Clusius schrijft later:

ASPHODELVM porro illum flavo flore palustrem, cujus Dodonaeus & Lobelius in suis scriptis meminerunt, vel potius Pseudo-asphodelum (…) Xyphij folijs aut tenuifoliae Iridis, aliquando eruebam in palustribus illis ericetis Maldeghemo vicinis secundo à Brugarum urbo Flandriae celeberrimi, miliari, Maio mense cum Ill. Viro Carolo à Divo Audomaro, Dn. De Dranoutre, Moerkercke, &c. curru vectus relaxandi animi gratià, (De Asphodelus palustris met goudgele bloem, die Dodoens en Lobelius elk in hun boek vermelden, maar het zou wel een Pseudo-asphodelus met bladeren zoals de Xyphis of kleinbladig zoals de Iris kunnen zijn, heb ik op een dag in de moerassen van de heide aan de tweede mijlpaal langs de weg tussen Maldegem en het zeer bevolkte Brugge in Vlaanderen in de maand mei gevonden, toen ik samen met de illustere man Karel van Sint Omaars, heer van Dranouter, Moerkerke, &c., om uit te rusten met de koets werd rondgereden…)

Paul Van den Bremt van het VIOE heeft de plant naar de tekening gedetermineerd.

Orobanche rapum-genistae

A23.094

A. Op grond van oude Belgische flora’s mag worden aangenomen dat grote bremraap in Vlaanderen altijd een weinig algemene plant is geweest.

L. OROBAKCH: OROBANCHE Dioscoridis, alia à Theophrasti. / que Arabum CASSVTHA est. / RAPVM GENISTAE Dodoneo / Diosc. lib. 3. cap. 136 / Galen. lib. 8. simp. medic. / Nascitur arido tentiq. solo. sub húmiliori genista, que egrè crescit et vix aut númquam floret: / filamento quodam illius radicibus adherens, totímq. succúm eitís sibi in alimentum rapiens. / Reperitur autem Iunio Iulióq. mensibus. / lib. 4. fol. 486.

De bremraap wordt door Karel uitvoerig beschreven, zonder vermelding dat het een zeldzame plant is.

Pulmonaria officinalis

A18.080

A. De medicinale eigenschappen van gevlekt longkruid werden door de Vlaamse Renaissancebotanisten uitvoerig beschreven. De soort werd in die tijd in tuinen zeer veel aangeplant. Nergens echter werden wilde groeiplaatsen beschreven. Alleen Dodoens (1554) liet daarover enige onduidelijkheid bestaan.

L. PVLMONARIA seú PVLMONALIS / SYMPHYTVM SILVESTRE, Cordo. / Symphytum maculosum seu Pulmonaria latifolia, C.B. / Val. Cordus Hist. plant. lib. 2. cap. 34 / Flore candido / Flore purpureo / Nascitur sponté in opacis, et seritur in hortis. / Floret primoveré, et semen pauló / past maturat.

Karel schrijft dat de plant spontaan in donkere bossen in het wild groeit.

Ribes nigrum

A20.008

A. Ook over het inheems karakter binnen het duinareaal kan men zich vragen stellen. Zo vermeldt DE L’OBEL al in 1581 dat zwarte bes vooral in de omgeving van Ieper, maar ook elders in West-Vlaanderen, in tuinen werd gekweekt. De oudste, min of meer gedetailleerde waarneming van wilde populaties is van de hand van DE L’OBEL 1581.

L. RIBES alterúm NIGRVM, vulgo. / Nascitur sponte, incúltis et humidis locis. / (Grossularia nigra G.133)   lib. 2. fol. 133.

Karel vermelt duidelijk dat de zwarte bes in dezelfde periode in het wild groeit.

Salicornia europaea

A24.031

A. De taxonomie van zeekraal is complex, moeilijk te bestuderen en staat nog niet op punt.

L. KALY et ALKALY, Arabibus. / EMPETRON EMPETRVM et / CALCIFRAGA, quibusdam.// Salinas et littora peramant, et indissolūbili / societate connascuntur: adeó vt múlti per hoc / falsi, non duas sed vnicam tantum modo plantam / esse existimauerint, et protasi exhibúerint.

Karel wijst hier al op een zeekraalgroep, wat uitzonderlijk is voor die tijd.

Utricularia vulgaris

A29.019

A.In Vlaanderen is groot blaasjeskruid zeer zeldzaam.

L. MILLEFOLIVM AQVATICVM MVTEVM, à nemine descriptúm. / Stagnantibus aquis supernatat.

Vaccinium myrtillus

A20.032

A.

L. MYRTILLVS, quibusdam, / VACINIA NIGRA, sed malé, Dodoneo / Frequentes sunt, cúm alibi, túm circa Loúanium, / in siluosis et fruticosis, collibus. / Florent mense Maio, bacceq. nigrescúnt et maturescunt / mensibus Iunio  Iulióq.

De blauwe bosbes kwam toen in de omgeving van Leuven veelvuldig voor.

Vaccinium oxycoccus

A20.030

A. In Vlaanderen is de kleine veenbes zeer zeldzaam en beperkt tot de kempen.

L. VACINIA PALVSTRIA Dod. / Nascitur humidis Brabantiae et Hollandiae ericetis. / Fructus sub Autumni finem maturescit.

De kleine veenbes kwam toen in Brabant algemeen voor.

Valeriana dioica

A19.026

A. In Vlaanderen is kleine valeriaan in het oosten altijd algemener geweest dan in het westen. Op Vlaamse schaal is het een zeldzame soort.

L. FOU MINIMVM, seú VALERIANA SILVESTRIS, aut / PRATENSIS MINOR / Hec minor nobis ad riúorum fossarúmq. margi- / nes haud infrequens est: et cùm alibi. tùm in itinere quo Moerkercha Middleburgún / Flandrie pergitur, frequentissima ocurrit.

Karel van Sint Omaars vond deze plant op de weg tussen Moerkerke en Middelburg in Vlaanderen. Deze weg liep langs en door een bos, dat nu verdwenen is.

Vincetoxicum hirundinaria

A24.025

A. In Vlaanderen is de witte engbloem uiterst zeldzaam.

L. ASKLHPIAS. ASCLEPIAS: / HIRVNDINARIA et VINCETOXICVM vulgo / Diosc. lib. 3. cap. 88. / Plin. lib. 27. cap. 5. / Gal. lib. 6. simp. medic. / Val. Cordus in annot. in Diosc. lib. 3 cap. 106. et / Hist. Plantar. lib. 2 cap. 25. / Floret mense Iunio, semine Augusto mense maturescente. / Nascitur montanis, calcúlosis, saxolis et stirpibus con- / feretis aprécisque locis: quamnis in campis et pratis qui- busdam etiam húmidioribus copiosissimè (vt Cordus ait) gignatur, / semine eò per torrentes et flúúiorúm inúndationes delato.

De plant kwam bij ons toen voor en Karel legt uit hoe dit gebeurde.

De meeste andere inheemse planten die ik al heb kunnen identificeren, en dit zijn er al een 500-tal, vertoonden in de 16^de eeuw, volgens de gegevens in de Libri, dezelfde eigenschappen als in de Atlas van de Flora.

Dit onderzoek is onvolledig, daar ik nog niet alle gegevens betreffende de Libri in mijn bezit heb.