De botanische en zoölogische aquarellencollectie van jonker Karel van Sint Omaars, gezegd van Moerbeke, heer van Dranouter, Merris, Oudenem, Moerkerke, etc.

Charles de St Omer dict de Morbecque / seigneur de dranoultre / merris / Oudenem Moerkercke etc.

 

De Libri picturati in de Biblioteka Jagiellonska van Krakau in Polen

Bij de toenemende bombardementen op Berlijn door de Geallieerden in 1941, werd de Duitse overheid ertoe gedwongen de waardevolle kunstcollecties, waaronder de boekenverzamelingen uit de Preussische Staatsbibliothek, uit de stad te evacueren. Deze evacuatie duurde tot in de lente van 1944.

Ongeveer drie miljoen volumes -manuscripten, oude drukken en muziekmanuscripten van grote componisten- werden verdeeld over 29 bestemmingen op het grondgebied van het Reich. 505 dozen werden in het Fürstenstein-kasteel bij Walbrzych bewaard. In 1943 werd het kasteel klaargemaakt om als hoofdkwartier van Hitler te dienen, wat een potentieel gevaar voor de collecties betekende. De collecties werden verhuisd naar Grüssau bij Kamienna Góra. De dozen werden op de zolder van de Cisterciënzerabdij geplaatst. Toen de Russen in 1945 door Grüssau marcheerden, vonden ze deze collecties niet, maar hetzelfde jaar werden ze door een groep Poolse wetenschappers en bibliothecarissen ontdekt. Een jaar later werden de collecties naar Krakau verhuisd, waar ze in twee abdijen werden ondergebracht. Ze werden in oktober 1947 naar de Jagiellonskabibliotheek verhuisd omdat ze dringend aan restauratie toe waren. Het onderzoek duurde van 1 november tot februari 1948. Dat de collectie uit de vroegere Preussische Staatsbibliothek in Krakau terechtkwam werd door Polen angstvallig stilgehouden.

De collectie bestond uit twee delen, enerzijds manuscripten, muziekmanuscripten, incunabelen, orientalia en kunstdrukken, anderzijds volgende drukken: Judaica, Oorlogsverzamelingen, Periodieken, linguïstiek, Italiaans, Slavisch en atlassen. Van de 505 dozen kwamen er maar 490 in Krakau terecht. Verschillende manuscripten waren ook zeer beschadigd. Buiten de speciale collecties kwamen er ook tijdschriften en nieuwe boeken in Krakau terecht. Die werden nooit in Polen gecatalogeerd.

In 1957 kreeg de directeur van de Jagiellonskabibliotheek de opdracht om de Berlijnse collecties klaar te maken om ze naar Duitsland terug te zenden. Er werden van de belangrijkste en waardevolste stukken microfilms gemaakt. Enkele tijd later werd de beslissing om de collecties terug te sturen opgeheven. Een paar jaar later werd een groot deel van de tijdschriften naar Berlijn gestuurd. Ze kwamen in de vroegere Staatsbibliothek, toen de Deutsche Staatsbibliothek van de DDR, terecht.

De belangrijkste stukken bleven in de Jagiellonskabibliotheek. Ondertussen bereidden een aantal vermaarde Poolse juristen een expertiseadvies naar internationaal recht voor. Zij besloten eensgezind dat de collecties uit Grüssau eigendom waren van de Poolse staat. Niettemin werden de collecties geheim gehouden.

Half de zeventiger jaren begon men de ‘Berlinka’ in de collecties van de Jagiellonskabibliotheek te integreren. Het duurde tot 1979 voor onderzoekers om toegang te krijgen tot deze collecties en dan nog enkel bij ministeriële toelating. Half 1981 kregen alle onderzoekers toegang tot zowel de originelen als tot de microfilms.

De collecties van de Jagiellonskabibliotheek bevatten een brede waaier aan kultureel werelderfgoed. Eén van die collecties zijn de Libri picturati.

Vandaag vraagt Berlijn nog altijd zijn collecties terug en is de zaak nog altijd niet beslecht.

Al in 1936 had Dr Hans Wegener, bij de reorganisatie van de Libri in Berlijn, het bestaan van een unieke verzameling aquarellen van dieren en planten vastgesteld. Bij onderzoek van de bladen kwam hij tot het besluit dat de collectie bijna zeker door Clusius was samengesteld. Het duurde tot 1977 voor Peter Whitehead de collectie, die men toen als verloren waande, in Krakau terug kon opsporen. Sindsdien hebben verschillende deskundigen de A16-30(31) heronderzocht en de bevindingen van Wegener bevestigd, namelijk de rol van Clusius bij de totstandkoming van deze waardevolle aquarellen.

In 1997 kon Helena Wille de link leggen tussen de Libri picturati A16-30(31) en Karel van Sint Omaars, gezegd Morbeke. Door haar onderzoek, gebaseerd op codicologische analyse van de collectie, het vergelijken van de aquarellen met het Kruydtboeck van Lobelius en de studie van de correspondentie van Clusius in de Universiteitsbibliotheek van Leiden en die van Karel van Arenberg in de archieven van de familie in Edingen, kwam ze tot het besluit dat de collectie hoofdzakelijk werd geschilderd door Jacob vanden Coornhuuse in opdracht van Karel van Sint Omaars, dat Clusius de bladen annoteerde en dat ze later door Karel van Arenberg werden herschikt en aangevuld.

Karel, prins en graaf van Arenberg, hertog van Aarschot, baron van Zevenbergen en heer van Edingen (1550-1616), had de collectie in 1595 kunnen kopen. Spijtig genoeg weten we niet van wie. In zijn Flandria commentariorum lib. IIII. descripta[i] uit 1596 schrijft Jacobus Marchantius wel dat Karel van Sint Omaars de collectie aan de medische faculteit van Leuven naliet.[ii]

Een hele tijd later, namelijk in 1668, staat de collectie vermeld in de catalogus van de bibliotheek van Friedrich Wilhelm, keurvorst van Brandenburg, koning van Pruisen. De bibliothecaris Johann Rauwe schreef: XVI tomi tam animalium quam plantarum ex bibliotheca cancellarii Weinmanni. Friedrich Wilhelm had de collectie rond 1663 door aankoop of schenking van Daniel Weinmann, kanselier van Kleef, kunnen verwerven. Zijn bibliotheek lag aan de basis van de Koninklijke Bibliotheek in Berlijn, die in 1919 de naam Preussische Staatsbibliothek kreeg.

Sinds verschillende jaren doe ik onderzoek naar Karel van Sint Omaars en zijn aquarellencollectie. Ik heb verschillende interessante ontdekkingen gedaan. Dit zijn mijn bevindingen:

 

De aquarellencollectie van Karel van Sint Omaars en de ‘Libri picturati A.16-30(31)’

Jonker Karel van Sint Omaars, schildknaap, heer van Dranouter, Merris, Oudenem, Moerkerke, etc.[iii] is in de 16^de eeuw een belangrijke botanicus geweest. Hoewel hij zelf geen geschriften heeft nagelaten, weten we dit uit die van Lobelius en Guicciardini.

Zijn tuin wordt door Guicciardini, in zijn boek Description de touts les Pays-Bas[iv] als volgt geloofd:

En une lieuë et demye de Bruges en la Seigneurie de Meerkercke le Seigneur du lieu nommé Charles de saint Omer Gentil-homme bien qualifié, et honorable, a un jardin digne d’estre admiré, pour estre embelly d’infinies sortes de simples excellens ; outre mille autres gentillesses, qui rendent le lieu agreable ; et tant iceluy, que la chose et le Seigneur d’iceux digne de perpetuelle memoire.

Bij Lobelius lezen we in de inleiding van zijn Kruydtboeck (1581):

Wesende tot tselue verweckt niet alleenliick deur het erntstich bidden ende aenhouden van vele treffeliicke vermaerde mannen van verscheyde landen ende plaetsen deser Nederlanden, maer oock deur de hulpe ende onderstandt die wy int becomen der cruyden van henlieden neersticheyt hebben gheuoelt ende ghenoten, de welcke sulcx is geweest dat bouen de sorghe ende cloecheyt die sy ghebruyckt hebben int opbrenghen van verscheyden cruyden, waer af sy eensdeels het saedt ende eensdeels de planten van ons wt andere plaetsen hen ghesonden, hadden ontfanghen, sy hen oock niet en hebben laeten verdrieten, wt verre landen, als wt beyde Indien, Constantinopolen, Italien, Spaengien, Duytslandt ende meer andere, niet sonder wtnemende moeyte, merckeliick ghetal van cruyden herwaerts te doen comen, ende in heuren hoeuen met eene sunderlinghe sorchvoldicheyt op te voeden. Welcken aengaende gheliick wy ons laeten duncken dat andere volcken behooren te bekennen, het Nederlantsche, in desen deel bouen anderen sunderlinghe eere ende lof te verdienen: alsoo en conden wy oock niet verswyghen hierinne, naest den vermaerden Caerle de l Ecluse (die inde oeffeninge ende eruarentheyt in dese conste by hem soo in Oistenriick als andere landen vercregen by niemanden naer ons goetduncken en wordt te bouen ghegaen) de voornaemtste gheweest te syne wylen myne heeren van Reynoultre ,van Brancion ende vander Delft, ende nv teghenwoordeliick in dese saecke gheliick in alle andere seer pryseliick te wesen heere Philips van Marnix, Heere van Sint Aldegonde, met oock voornamentliick heeren Caerle de Houchin, heere van Longastre, heere Jan Bosoit, Mathias Laurin ,Treforier der Staten deser Nederlanden, Cornelis Pruynen,Tresorier: meesters, Willem Martini, ende lan van Hobboken Greffiers der voorseyden stadt van Antwerpen: Jonckers Jacob Duym ende Jafspar Roelofs: Jan Mouton, Jacques Durin, ende eenighe andere. Dewelcke soo veele by ons hebben ghevoirdert, dat wy niet alleenliick den arbeyt en hebben ghenomen, omme verscheyden cruyden, planten ende saeden, di wy met groote moyete wt Italien, Duytslandt, Enghellandt, Languedoc, Piemont, Prouence, ende andere landen hadden ghebracht, ende door de ongerustheden deser Nederlanden waeren verstroyt, wederomme te becomen : maer oock de voorderinghe van desen sulcx hebben ter herten ghenomen, dat wy ons niet vermydt en hebben om dies in onse eyghene faecke merckeliick ende verscheyden achterdeel te lyden.

Dit geeft niet alleen een algemeen beeld van hoe het er toen aan toe ging maar ook hoe belangrijk Lobelius ook Karel van Sint Omaars achtte.

Dodoens (1568) vermeldt hem als volgt: multis modis ornatissimus ac nobilissimus D. Carolus S. Audomaro, dominus de Dranoutre, vir non modo stirpium, verum & historiae animalium omnium studiosissimus, idemque peritissimus.

Lobelius schreef ook:

[v]

Antonius Sanderus (1586-1664) schrijft in het eerste boek van zijn De scriptoribus Flandriae libri tres uit 1624 hetvolgende over Karel van Sint Omaars:

CAROLVS ex Illustri à Divo Audomaro stirpe progenitus, Drenoultre Dominus, amoenissimam eruditonem natalibus nobilissimis coniunxit.  Hortum habuit egregium in rure suo Moërbekano, vbi alebat omne genus florum, herbarum, auiumque emissis qui in Belgio & extra, studiosissimè conquirerent. Multos annos doctum Pictorem in ea quam diximus Villa habuit, qui omnigenos flores herbasque depingeret. Horum quatuor volumina elegantissimè depicta legauit Louaniensi Medicorum Collegio, & Conradum Gesnerum Heluetium iuuit, (vt ille appertè fatetur) ad componendam suam lapidum historiam, diuersisque aliis argumentis, quam procliuis esset ad Flandriam condecorandam, & studia Medicinae illustranda. Mortuus Moerkerckae, vbi monumentum sumptuosum è marmore & porphyretico lapide cum hac inscriptione habet,

D. O. M.

Carolo à Diuo Audomaro dicto à Moerbeke, Domino Drenoultre, Moerkercke, &c. qui primà aetate in castris egregiè peracta, cum morbo victus militis oneribus se imparem fateri cogeretur, ad amoeniores litteras animum flectens, in simplicium & animalium cognitione ita excelluit, vt non facilis inuentu fuerit, qui parem cum generis nobilitate eruditionem sit assecutus. Testam. execut. iussi PP. Vixit annos 36. mensem vnum. Obiit pridiè Idus Februarias anno 1569.

Een bevoorrechte getuige is ongetwijfeld François Rapaert, gekend geneesheer uit Brugge, die de arts van Karel van Sint Omaars is geweest.[vi] In een brief[vii], die hij na de dood van Karel in 1670 aan Clusius, die toen bij zijn broodheer en vriend de heer van Brancion in Mechelen verbleef, schreef, zegt hij: Beste Clusius, … Onlangs heeft de heer Mathias Laurinus mij in jouw naam gegroet, waarbij ik heb verstaan dat je het goed stelt en dat je zeer ijverig bent in je vroegere kennis van de planten en dat er jullie ook van overal zoveel zaden, bollen, en planten worden gestuurd, dat je nu gedeeltelijk een rijkere collectie bezit dan vroeger de heer van Dranouter., wat er ook op wijst dat Karel van Sint Omaars een belangrijke collectie zaden, bollen en planten bezat.

Al deze geschriften tonen aan dat Karel van Sint Omaars door zijn tijdgenoten als vermaard botanicus werd geprezen.

Bij zijn overlijden liet Karel van Sint Omaars een collectie zoölogische en botanische aquarellen na, die de belangrijkste uit de 16de eeuw mag genoemd worden[viii]. Sommige afbeeldingen uit de collectie zijn de oudste voorstellingen van planten en dieren in Europa.

In de staat van goederen[ix], die zijn weduwe Anne d’Oingnies na zijn dood liet opstellen, wordt de collectie als volgt beschreven (zie Bijlage I):

Vng couffre ou jl y a dedens quatre liures dherbes paintes

Vng commenchement dung liure des oyseaulx

Vng commenchement dung liure des poissons et aultres animaulx

Dit is een belangrijk gegeven ter vereenzelviging van deze collectie met de ‘Libri picturati A.16-30(31)’, die zich nu in de Jagiellonskabibliotheek te Krakau in Polen bevinden. Wanneer we de collectie te Krakau bekijken, dan zien we dat de eerste twee boeken bestaan uit A.16, die een beperkte verzameling is van vissen en andere (zoog)dieren, en uit A.17, die een beperkte verzameling is van vogels. Dit komt overeen met de beschrijving in de staat van goederen. Anderzijds worden er in de staat 4 boeken met planten vermeld. Dit komt ook overeen met het aantal dat later wordt vermeld bij de beschrijving van de ‘libri’[x]. We kunnen hier dus met zekerheid zeggen dat de collectie van Karel en de ‘libri’ één en dezelfde collectie is. Dit doorwegende argument bevestigt en verstevigt het geleverde bewijs in het betoog van Helena Wille, Luis Ramon-Laca en Florike Egmond[xi]. Alle drie hebben zij bewijzen geleverd om de ‘libri’ met de collectie van Karel te vereenzelvigen. Alle drie hebben ze echter zaken over het hoofd gezien.

Wel werden de vier boeken met plantenaquarellen later in verschillende delen verdeeld en ingebonden. Nu bestaan er 13 ‘libri’ met planten, namelijk A.18 – A.30.[xii] De ‘libri’ A.16 – A.30 zijn nogmaals onderverdeeld in 23 delen, gemerkt van A tot Y, A voor de vissen, B voor de zoogdieren, C voor de vogels en D – Y voor de planten wat erop wijst dat het geheel als één collectie mag beschouwd worden. A.31 bestaat hoofdzakelijk uit latere kopieën, maar enkele aquarellen zijn duidelijk van dezelfde kunstenaar als die uit de volledige collectie[xiii]

De boeken bestonden initieel uit losse bladen met aquarellen, waarvan de botanische eerst door Karel van Sint Omaars werden geordend naar de ordening van Dioscorides. Op het einde van de 16^de eeuw werden ze door Karel van Arenberg geordend volgens Daleschamps (zie verder).

We weten niet wanneer Karel met de samenstelling van zijn collectie begon. Er zijn wel aanwijzingen die aantonen dat Karel er in 1563 al mee bezig was. In zijn brief aan Clusius in Spanje schrijft Guido Laurinus[xiv] op 25 november 1564[xv] o.a. over Karel: …al gedurende veertien dagen zijn de Heer (Karel) en ikzelf met niets anders bezig dan dat hij mij de kennis van de planten aanleert (hoewel het putje winter is), zijn zeer mooi boek, waarvan ik veronderstel dat je het exemplaar gezien hebt, ordenend volgens de methode van Dioscorides.[xvi] Dit betekent dat de collectie in 1564[xvii] zeker al voor een groot deel bestond en dat Clusius die vóór zijn vertrek naar Spanje waarschijnlijk al had gezien[xviii]. Guido Laurinus laat weten dat Karel de collectie aan het ordenen is volgens de ordening van Dioscorides[xix]  en dat hij Guido, die hem daarbij behulpzaam is, opleidt in de ‘botanica’[xx]. Dit zou ook betekenen dat Karel en Clusius elkaar al van voor diens reis naar Spanje kenden. Na zijn reis naar Spanje kwam Clusius vanaf september 1565 bij Karel wonen en bleef er tot einde 1567.[xxi]

Het is weinig waarschijnlijk dat Karel aan de samenstelling van de collectie heeft kunnen beginnen vóór 1560. Hij is maar in het volle bezit van de familiebezittingen kunnen komen na de dood van zijn moeder in 1559. Zijn oudere zuster, die na de dood van haar vader, dame van Moerbeke geworden was, was al in 1551 overleden. Na haar dood werd Karel onder voogdij heer van Moerbeke (Dranouter, Merris, Oudenem, etc.), na de dood van zijn moeder ook heer van Moerkerke. Wat de tuin betreft ligt het anders. Misschien was ook zijn moeder geïnteresseerd in mooie tuinen en is het juist door het bestaan van een tuin[xxii] dat Karel interesse kreeg in de ‘botanica’.

Hoe werd de collectie samengesteld?

Om het concept van deze collectie goed te verstaan is het belangrijk om weten waar en in welke context ze is ontstaan.

Moerkerke lag toen in het Brugse Vrije, Vlaanderen, de Nederlanden. Karel leefde in de woelige periode, die de scheiding der Nederlanden in Noord en Zuid voorafging. Er zijn geen aanwijzingen die wijzen dat Karel interesse zou getoond hebben voor het opkomend protestantisme.

Moerkerke lag op de overgang tussen de zandstreek en de polders. Het dorp was omgeven door akkers en weiden. In de omgeving lagen er aan de zuidzijde bossen, heide, moerassen en aan de noordzijde polders, het Zwin en de kust van de Noordzee, met duinen, schorren en kreken. Het was de ideale omgeving om allerhande planten te vinden. We zien dan ook dat er afbeeldingen van planten uit al deze biotopen in de collectie terug te vinden zijn, zoals bijvoorbeeld van zoutminnende planten (halofyten), die in de overgang tussen slik en schor groeien en nu nog altijd in het Zwinreservaat te Knokke te vinden zijn.

Karel had ook in zijn tuin een groot aantal planten die ter plaatse konden getekend en geschilderd worden[xxiii]. In zijn tuinen werden niet alleen planten gekweekt, de zaden werden ook geoogst. Op het kasteel stonden een grote kast en een koffer, waarin de zaden werden bewaard. Die zaden konden dan enerzijds terug gezaaid worden, maar werden ook verder uitgedeeld aan en omgewisseld met bevriende kruidenliefhebbers[xxiv].

We vinden op verschillende bladen verwijzingen naar de plaats waar planten gevonden werden, hier direct in de nabije omgeving, zoals Brugge, Moerkerke, Middelburg[xxv], Heist en het eiland Wulpen. Karel ging in de omgeving op wandel en bracht dan de planten, die hij had ontdekt, mee[xxvi]. Er zijn ook verwijzingen naar de tuin van de woning van de gebroeders Laurinus in Brugge, en van de Laurocorinthus buiten Brugge, alsook naar de tuin van Johannes van Eede (vanden Heede), burger van Brugge[xxvii].

Verder komen steden en plaatsen in binnen- en buitenland voor. We hebben gezien dat Clusius planten opstuurde, maar ook andere botanici en geïnteresseerden stuurden planten op. Het versturen van zaden en planten van de ene tuin naar de andere en van het ene land naar het andere was in die periode de normaalste zaak van de wereld geworden. Zo ontstond er in de 16^de eeuw een Europees netwerk van kruidenliefhebbers en verzamelaars.

Een voorbeeld van deze werkwijze vinden we ook in de brief die Johannes Cruquius op 21 december 1566 aan Clusius in Brugge zond[xxviii]. Hier lezen we duidelijk dat Karel vSO planten, waarvan hij wist dat ze in Frankrijk voorkwamen, aan Cruquius vraagt. Cruquius kan ze niet onmiddellijk vinden, maar zal er alles aan doen om het volgend jaar zaden te oogsten en op te sturen. Hij stuurt hem wel een scheut van een Aporynum, die Karel vSO hem vroeger gevraagd had, en ook zaden en de vrucht van een Arbor vitae, die hijzelf van de heer Rassius had gekregen. Merkwaardig is ook dat het niet Karel is die de vraag aan Cruquius richt, maar wel Clusius in Karel’s naam. Dit geeft ons een aanwijzing van wat Clusius bij Karel ook deed. Hij hield Karel gezelschap en gezien zijn botanische kennis, fungeerde hij ook als zijn secretaris in deze materie en het is waarschijnlijk daarvoor dat hij later ook nog werd betaald (zie de staat van goederen)[xxix].

Op het overgrote deel der geannoteerde bladen van de collectie staat er geen vindplaats. Dit zijn planten, die hier bij ons in Vlaanderen toen in het wild voorkwamen.

We kunnen ons ook de vraag stellen of de volledige aquarellencollectie van Karel van Sint Omaars zich in de ‘libri’ bevindt. Zijn er ooit niet meer bladen geweest? Eén gegeven zou daar kunnen op wijzen. In zijn Spaanse flora schrijft Clusius dat hij een Aloë vera aan Karel heeft gegeven. Die plant heeft één jaar in zijn tuin gegroeid en is dan de tweede winter afgestorven. Het is toch verwonderlijk dat er in de collectie geen afbeelding van deze hier zeldzame plant terug te vinden is. Het is ondenkbaar dat Karel van deze plant geen aquarel zou hebben laten maken. We zullen ook verder zien dat een bepaalde fungus niet in de collectie voorkomt. Gezien er veel afbeeldingen in de boeken van Clusius en Lobelius kopieën zijn van aquarellen uit de collectie van Karel, is het ook mogelijk dat er bladen, die evt. uitgeleend werden om ze over te tekenen, nooit in de collectie zijn teruggekeerd.

Wanneer we nu de bladen van de collectie individueel gaan bestuderen, dan komen we tot volgende vaststellingen. Het grootste deel van de bladen bestaat uit hetzelfde papier, deels met en deels zonder een watermerk met 2 gekruiste pijlen en een ster^[xlvi]. Het zijn ook deze bladen die grotendeels geannoteerd zijn en waarbij de grootste eenheid in tekening en aquarel bestaat. Op een aantal van deze bladen staan er ook tekeningen en aquarellen op de verso zijde. Deze tekeningen zijn soms onafgewerkt en lijken van een andere hand te zijn. Daarbij zijn er ook nog een aantal bladen van een ander type, met andere watermerken of van een andere vorm.

Het is zeer waarschijnlijk dat de bladen van hetzelfde type, met of zonder het watermerk met de gekruiste pijlen en een ster, de eigenlijke collectie van Karel zijn en dat de andere bladen aanvullingen zijn, ook van na zijn dood. Hiervoor zijn er enkele duidelijke aanwijzingen. Eerst en vooral zien we dat een zeker aantal bladen dienst hebben gedaan als voorbeeld voor het vervaardigen van de houtblokken, die hebben gediend in de Spaanse Flora van Clusius[xxx]. Deze bladen zijn juist bladen zonder het watermerk met de pijlen en een ster en zonder annotaties[xxxi]. Er zijn daarbij ook een aantal planten die in de periode toen Karel de collectie samenstelde hier nog niet of nauwelijks voorhanden waren, zoals bvb. de zoete aardappel[xxxii] (batata) (zie Bijlage) en de tulpen[xxxiii]. Anderzijds moeten we hier toch vermelden dat er een aantal planten hier in Karel’s tuin voor de eerste maal in de Zuidelijke Nederlanden werden gepland. Zo vinden we bvb. op A.30/48 de vermelding PSEVDONARCISSVS LVTEVS / saturatus / Floret eodem, quo prior, tempore. / Plantatur nobis in hortis, alioqui / peregrinus.

Een analyse maken van de annotaties op de bladen is een moeilijke onderneming. Er staan verschillende handschriften op en er hebben verschillende mensen aan deze annotaties gewerkt. Zoals we zagen, Karel en Guido Laurinus, (evt. Clusius), één of twee priesters, en later, indien we de theorie van de latere aankoop van de collectie door Karel van Arenberg en de herschikking ervan volgen, nog Arenberg of iemand uit zijn omgeving en wie weet nog anderen.

Op de meeste geannoteerde bladen staan bovenaan, boven de afbeelding van de plant, de naam in het Grieks en het Latijn, meestal in hoofdletters[xxxiv], soms gevolgd door de naam van de botanicus, die de naam gaf, als het om een eigentijdse botanicus gaat (vooral Dodoens)[xxxv]. Op sommige bladen is ook de naam, die Caspar Bauhin aan sommige planten gaf, er later bijgevoegd[xxxvi]. Daaronder staan dan de namen in het Italiaans (Ital.), het Frans (Gall.), het Duits (Germ.) en het Nederlands (Belg.)[xxxvii] en ook soms nog in het Vlaams (Flandr.)[xxxviii].

Op ten minste twee bladen, namelijk A.21-101 en A.26-79, kregen de planten een naam, door Karel van Sint Omaars zelf gegeven. Het gaat om een alg, die Karel Vermicularia, aut Lumbricaria noemt, omdat a similitudine quam cum vermibus seu lumbricis habet. De alg had hij ontdekt in het wad tussen het eiland Wulpen en het vasteland van Vlaanderen. De andere plant is de Lichen maritimus, die hij in de duinen langs de kust bij Heist had ontdekt. Karel heeft nog aan andere planten een naam gegeven, zoals we al zagen in de tekst van Lobelius over Water-Sterre-cruydt. Op A.26-47 schrijft Karel daaromtrent Incerti nominis herba, ad PLANTAGINEM AQVATICVM multúm accedens. / Quam ne anonymos maneret, / STELLATAM appellare possemus, / eó quód seminis folliculi stelle figuram referant. Op A.29-40 schrijft hij ook MILLEFOLIVM AQVATICVM MVTEVM, à nemine descriptúm. / Stagnantibus aquis supernatat.

Reynoutria Houtt. (= Fallopia japonica (Houtt.) Ronse Decraene = Polygonum compactum Hooker Fil. = P. cuspidatum Siebold & Zucc. = P. sieboldii Hort.)

Verder komen dan in de bovenste helft van het blad verwijzingen naar de boeken van de oude en eigentijdse botanici waarin de plant wordt beschreven, namelijk Dioscorides, Plinius, Galenus, Theophrastus e.a. enerzijds, en op enkele bladen Gesner, Fuchs, Matthioli, Valerius Cordus, Bock, Belon, Ruel e.a. anderzijds. Bij de ouden komt Dioscorides op de eerste plaats ( Karel heeft de collectie naar zijn ordening geklasseerd). Als de plant bij de ouden niet voorkwam, dan heeft hij voor zijn ordening meestal Dodoens’ Cruydeboeck uit 1563 als leidraad gebruikt[xxxix].

Een uitzondering daarop zijn de bladen A.30-24 en A.30-28. Hier vinden we in de tekst geen verwijzing naar het Cruydeboeck van Dodoens maar wel naar zijn Florum, et coronarium odoratarumque nonnullarum herbarum historia uit 1568. Merkwaardig is wel dat deze teksten van een andere hand zijn dan de andere Latijnse teksten en ook anders geformuleerd zijn.

Voor het overgrote deel van de verwijzingen naar de eigentijdse auteurs, buiten de latere annotaties van Karel van Arenberg, gaat het om referenties naar boeken die uitgegeven werden voor 1563[xl]. Dit geeft weer een aanwijzing naar de ontstaansperiode.

Al deze verwijzingen naar de botanici laten ons ook toe te veronderstellen, dat Karel hun boeken in zijn bezit had.

Even ter zijde kunnen we hier aanhalen, dat Matthias Laurinus, een van de executeurs-testamentair van Karel en gevolmachtigde van Anna d’Oingnies, op 2 juli 1570 op een brief van Clusius antwoordde, waarbij hij schreef dat hij niet wist waar bepaalde boeken van Karel’s bibliotheek naartoe waren, waaronder een ‘Opera Plinii in parva forma’, waar Clusius om vroeg. Ook het geld, waar hij nog recht op had, had Clusius toen nog niet ontvangen[xli].

Clusius had ook al een brief gestuurd naar Jan vanden Heede in Brugge om te vragen wanneer hij de erfenis zou krijgen, waarop die op 10 april 1570 antwoordde dat meester Charles de Scildere hem liet weten dat de heer van Morbeke erop stond dat de schulden eerst moesten betaald worden en dan pas de schenkingen[xlii]. Jan van Halewyn uit Ieper liet hem op 4 juli 1570 weten dat hij de boeken, die Clusius nog uit de bibliotheek van Karel in zijn bezit had en hem had teruggestuurd, goed had ontvangen[xliii].

Wel moeten we opmerken dat bepaalde annotaties fout zijn. Degene die de opzoekingen heeft gedaan en/of degene die de gegevens heeft opgeschreven is onzorgvuldig geweest. Zo vinden we op A.18-18 bij de Urtica de vermelding Diosc. lib. 4. cap 79, wat 89 had moeten zijn en op A.22-67 bij de Iris lutea de vermelding Val. Cordus lib. plantar. 2. cap. 44, wat 43 had moeten zijn.

Een andere anomalie is het blad A.27-99 met Fungi . Ik denk dat degene die de teksten geschreven heeft zich heeft vergist. Het blad had omgekeerd moeten liggen. Nu staan de Phallus impudicus en de andere paddestoel op hun kop. Dit wijst er ook op dat er een zekere tijd heeft gelegen tussen het maken van de aquarel en het annoteren ervan. De annotatie is van na september 1564. In de tekst staat namelijk: PHALLVS ex FVNGORVM genere. / Quem cum oratione soluta, túm cannine elegantissimo / exacte descripsit Hadrianus Iunius medicus eximius // PHALLI VOLVA, Hollandorúm / vulgo vnghers eyeren, id est / Manium Demonumue oúa ap- / pellata. Hadrianus Junius, geneesheer en toen rector van de latijnse school te Haarlem, gaf in 1564 een klein boekje uit met de beschrijving van de Phallus impudicus. Karel heeft het boekje toen waarschijnlijk bekomen, toen hij in Den Haag verbleef. Het boekje noemt: PHALLI, Ex fungorum genere in HOLLANDIÆ sabuletis passim crescentis descriptio, & ad vivum expressa pictura, uitgegeven in 1564 bij Herman Schinckel te Delft, op de hoek van de Schoolstraat, bij de oude kerk. (zie Bijlage VIII). In zijn Fungorum historia (1601) vermeldt Clusius ook Junius bij de beschrijving van de Phallus.

Onder de plant komt dan de beschrijving van de plaats, waar men de plant kan vinden; meer algemeen of de plant hier in Vlaanderen[xliv] te vinden is – in het wild, langs de wegberm, in het bos, op een akker, in een weide, enz - of niet, in welke streek ze wel voorkomt, of ze hier in tuinen terug te vinden is en soms meer bepaald in welke stad of streek ze werd ontdekt. Hierbij krijgen we zeer uiteenlopende namen uit het buitenland, maar ook namen uit Brabant, Zeeland en Holland en ook uit onze streek (zie vroeger). Verder wanneer de plant bloeit en soms ook hoe botanici erover schrijven. Deze teksten zijn in het Latijn.

Op de meeste geannoteerde bladen met een plant, die hier niet in het wild voorkwam, staat er meestal Seritur (seruntur) (nobis) in hortis (de plant wordt bij ons in de tuinen gezaaid of geplant). Hieruit kan men niet met zekerheid weten of de plant ook in de tuin in Moerkerke groeide, maar de meeste hebben hoogstwaarschijnlijk in Karel's tuin gegroeid. Op één blad echter staat zeer duidelijk dat de plant in zijn tuin groeide. Op A24-63 staat er Hoc primo anno quo in horto nostro satum erat, hac magnitudine excrevit. Secundo vero anno duplo aut amplius excelsiori caule sese extulit. Dit bewijst duidelijk dat Karel zijn teksten samenstelde, die dan door een ander op het blad werden geschreven, waarschijnlijk de priester die bij hem werkzaam was.

De uitheemse planten kan men in twee categorieën indelen: planten uit Europa en planten uit Azië, Afrika en Amerika. Verschillende planten die in de aquarellencollectie voorkomen zijn planten die toen onlangs in Europa waren ingevoerd vanuit Turkije, zoals Anemone coronaria, Antirrhinum majus, Campanulae, Fritillaria meleagris, Hyacinthus orientalis, Muscari botryoides, Syringa vulgaris en vooral de Tulipa, waarvan de aquarel A30-56 waarschijnlijk de oudste voorstelling is in de Nederlanden.

Bij een aantal planten schrijft Karel van Sint Omaars dat de plant nog niet of waarschijnlijk niet beschreven of voorgesteld werd. Bij een aantal aquarellen staat de naam niet vermeld, maar wordt verwezen naar de soort (species). Vele planten op de aquarellen waren bij Karels’ dood ook nog niet geannoteerd. Een groot deel daarvan zijn planten die toen nog door niemand waren beschreven.

Onderaan links op de bladzijde staan er dan nog annotaties, verwijzende naar bladzijden uit bepaalde botanicaboeken. Meestal is het een verwijzing naar de Historia generalis plantarum van Dalechamps uit 1587, soms naar het Kruydtboeck van Lobelius en dat van Dodoens. Nog andere annotaties van een andere hand verwijzen naar Lobelius en Gesner. Deze annotaties werden aangebracht na de dood van Karel. Merkwaardig zijn de verwijzingen naar Dalechamps. Dit bewijst dat de collectie wel duidelijk door Karel van Arenberg werd aangekocht en geannoteerd, zoals hij aan Clusius liet weten in 1595.[xlv]

Verder zijn de bladen dan nog genummerd, zowel bovenaan als onderaan rechts. De nummers bovenaan komen overeen met de nummering van de ‘libri picturati’ vandaag.

De tekst in het Italiaans, de tekst met verwijzingen naar botanici bovenaan en de tekst met de beschrijving van de plant zijn meestal van dezelfde hand. De tekst van de namen in het Frans, het Duits en het Nederlands zijn ook meestal van dezelfde, maar wel een andere hand.

Wat nu de planten zelf betreft, deze worden meestal weergegeven met bloemen en vruchten en ook met de wortels. Hier en daar wordt ook nog wel een insect bijgetekend, of zelfs een enkele kikker.

Wie heeft er aan de collectie gewerkt?

Bij het lezen van de brief, die Karel op 14 december 1567 naar Clusius in Mechelen liet schrijven, zien we dat er verschillende mensen betrokken waren bij de creatie van de aquarellencollectie. Eerst en vooral Karel, die de opdrachtgever en geïnteresseerde is. Hij wordt geholpen door Guido Laurinus[xlvi]. Wanneer Clusius uit Spanje terugkomt, doet Karel op hem eventueel beroep om hem bij te staan gedurende diens verblijft op het kasteel te Moerkerke en te Brugge[xlvii]. Ook vinden we één, en eventueel een tweede priester, die aan het project heeft meegewerkt[xlviii]. En verder hebben we dan nog de schilder of schilders, die de aquarellen hebben geschilderd, zonder de tuiniers, die Karel’s tuin aanlegden en onderhielden, te vergeten. Van twee van hen kennen we de naam, Paul de Witte, de hovenier en Zegher de Wever, die instond voor de boomgaard.

In dezelfde brief[xlix], geschreven een jaar voor zijn overlijden, vraagt Karel aan Clusius ook om in Leuven een priester te zoeken, die enerzijds niet ongeletterd is en anderzijds geïnteresseerd is in botanica. Deze zou dan in Moerkerke kunnen komen werken, om de vorige priester te vervangen[l]. Clusius had begin december Moerkerke verlaten en zou er niet meer terugkeren[li].

Wie de eerste priester was, hebben we nog niet met zekerheid kunnen vaststellen. Het zou hier wel eens om Martinus Smetius (Maarten de Smet) kunnen gaan, die ook voor Marcus Laurinus’ muntenverzameling heeft gewerkt en die later, als calvinistisch predikant, op 8 februari 1567 werd opgehangen. In een brief van 15 november 1565 aan Clusius schrijft Smetius op het einde Vale, ac generosissimo viro, Domino de Dranoultre, communi nostro patrono, me ex animo quaeso commenda. [lii]

Grafologisch is er een grote gelijkenis tussen Smetius’ handschrift en de teksten van de namen van de planten in het Frans (Gall.), het Duits (Germ.) en het Nederlands (Belg., Flandris, Brabantis) op de aquarellen[liii], wat niet het geval is voor de Latijnse (en Griekse) teksten. De Latijnse teksten gelijken ook niet op Clusius’ handschrift. Die zouden dan nog door een ander geschreven zijn.

Als we ervan uitgaan dat de Franse, Duitse en Nederlandse teksten door Smetius geschreven zijn nadat de Latijnse op de aquarellen werden geschreven, dan is het in de tijd ook onmogelijk dat Clusius de Latijnse teksten opgemaakt en geschreven zou hebben. Clusius is in september 1565 bij Karel vSO aangekomen en Smetius was begin 1566 al zeker niet meer in Moerkerke (en misschien al niet meer sinds 15 november 1565, gezien zijn brief aan Clusius vanuit zijn woonplaats Sleidinghe werd geschreven).

Indien het zeer moeilijk is om te bepalen wie de teksten schreef, dan is het met de kunstenaar, die de aquarellen schilderde, wel enigszins anders. Er zijn verschillende aanwijzingen naar de schepper van deze collectie. Helena Wille bewees in haar artikel[liv] dat het Jacob vanden Coornhuuse[lv] was, bijgestaan door Jan en diens vader, Pauwel de Laval. De bewijsvoering betreffende vanden Coornhuuse is sterk en sluitend, die voor vader en zoon de Laval nogal zwak. In elk geval is het zo dat we uit de geschriften alleen kunnen opmaken dat er meerdere personen aan de collectie vissen en vogels hebben gewerkt. Het is alleen op bepaalde van deze aquarellen dat er ook initialen van verschillende personen voorkomen. Dit wordt ook bevestigd door een tekst van Adriaan Coenen, die in zijn Visboock[lvi] over Karel schreef: Desen goeden heere was een groot beminder van seldsame dinghen van visschen ende vogelen. Hij hadde twee scilders die hem alle dagen seldsame vogelen ende visschen uutscilderde dese scilders hadde hij al binnen zijn hof. De plantenaquarellen, die kunnen aanvaard worden als deel uitmakend van de initiële collectie van Karel, zijn van een dusdanige eenheid, dat men kan zeggen dat ze door dezelfde schilder zijn gemaakt. Ook Lobelius schrijft in zijn boek alleen over Jacob van den Coornhuuse.

Luis Ramon-Laca denkt dat ook Peter van der Borcht een van de kunstenaars was, die aan de ‘libri’ meewerkte. Dit is weinig waarschijnlijk voor wat de collectie van Karel betreft; het zou echter kunnen zijn dat hij sommige latere tekeningen maakte, die hebben gediend voor sommige houtblokken voor Clusius’ boeken[lvii]. De bewijsvoering van Ramon-Laca klopt ook niet. Hij legt uit dat het onmogelijk lijkt dat Coornhuuse in 20 dagen van Mechelen naar Moerkerke zou teruggekeerd zijn, maar hij vergist zich bij de brieven. Zowel de brief van Clusius aan Crato van 25 november 1567 als die in opdracht van Karel aan Clusius van 14 december 1567 zijn vanuit Brugge en Moerkerke geschreven en op 14 december was Clusius al in Mechelen, wat bewijst dat het wel mogelijk was. Anderzijds ontvangt Clusius Karel’s brief al op 18 december in Mechelen, 4 dagen na verzending[lviii]. In zijn brief van 25 november schrijft hij ook dat hij binnen de 8 dagen naar Mechelen zal gaan[lix]. De kunstenaar, naar wie Clusius in zijn brief verwijst, zou dan ook in het Brugse moeten gezocht worden en het is dan ook hoogstwaarschijnlijk Jacob vanden Corenhuuse. In elk geval Jacob vanden Coornhuuse stond zeer dicht bij de familie Sint Omaars. Aan hem werd ook gevraagd om de wapenborden te schilderen, die op Karel’s begrafenis[lx] gediend hebben. Het is ook weinig waarschijnlijk dat Karel op van der Borcht beroep zou gedaan hebben, gezien die toen in Mechelen woonde en er geen enkele aanwijzing bestaat, dat hij ook maar eens in Moerkerke zou geweest zijn. Dat van der Borcht kopieën van de aquarellen en van de tekeningen op houtblokken heeft getekend zou wel kunnen, maar dit heeft met de originele collectie niets te maken. Dat van der Borcht daar zeer goed in was vinden we in een latere brief van Clusius, waarin deze schrijft j’ay encore quelques pourtraicts d’herbes que je feroye voluntiers tirer sur planches de bois comme les autres par M. Peeter van der borcht.[lxi] Van der Borcht was zeer goed in het overbrengen van tekeningen op houtblokken. Zo komen we tot de logische handelingen: Jacob vanden Coornhuuse aquarelleerde of tekende, de tekeningen werden later naar Peter van der Borcht gezonden, die ze op houtblokken kopieerde en de blokken werden dan door een houtsnijder uitgesneden[lxii].

Het doorslaggevende bewijs dat Jacob vanden Coornhuuse de aquarellen schilderde heb ik echter gevonden op het enige schilderij dat van hem gekend is en zich in Brugge in de collectie van het Groeningemuseum bevindt, namelijk het Laatste Oordeel uit 1578. Dit schilderij werd, samen met een ander, in 1575 door het bestuur van de Proosdij aan Jacob besteld voor de raadzaal van het landhuis van de Proosdij[lxiii]. Op dit schilderij staan, zoals op zo vele uit die periode, planten als decor op het onderste deel van het schilderij geschilderd. Eén van de elementen is een groep paddenstoelen (coprinus micaceus). Dit element is een exacte kopie van paddenstoelen die Jacob op het blad A.22-019 met Fungi in de Libri picturati zovele jaren voordien had geschilderd (zie hieronder). Een tweede groep paddenstoelen (zwavelkop) - niet een juiste kopie, maar even overtuigend - komt ook van hetzelfde blad. In 1578 schildert Jacob paddenstoelen, die hij een tiental jaren voordien al geaquarelleerd had en waarvan hij waarschijnlijk nog schetsen had, op het schilderij. Als dit geen bewijs is! Ook Jacob’s monogram (IC) staat op het schilderij onderaan rechts met ernaast een hagedis.

[lxiv]

 

 

 

A.22-019

We kunnen hier ook nog even wijzen op een ander gegeven uit het Kruydtboeck van Lobelius. Op blz. I/125, bij de witte Affodille incarnaet, schrijft hij: Myn-Heere van Renoutre van goede ghedachtenisse heeftse hier voortijdts wel gheobserueert ende naer tleuen doen contrefeyten door Jacques van Corenhuyse: die Mijn-Vrouwe Laurin huysurouwe van M. D. Tresorier generael van Vlaenderen oock een hubsch contrefeytsel heeft ghemaeckt met zeer vele andere vremde cruyden / met dies dat sy groote liefhebstere is. Ook Radegonde du Quesnoy, vrouwe van Wulpen, vrouw van Matthias Laurin, heer van Leeskens, Tresorier Generaal van Vlaanderen, die in het nabijgelegen kasteel van Leeskens woonde en ook in Antwerpen, was dus geïnteresseerd in kruiden, had een kruidentuin en had een aquarellencollectie laten maken door Jacob vanden Corenhuuse.

Een laatste vraag, die we ons hier kunnen stellen is: Wat is er na de dood van Karel met zijn collectie gebeurd?

Er zijn verschillende wegen die leiden van de aquarellencollectie naar de ‘libri’. Een eerste weg is die langs de Universiteit van Leuven. Karel zou de collectie aan de Universiteit gelegateerd hebben[lxv]. Daarvan vinden we in het testamentgedeelte in de staat van goederen niets terug. Volgens Claudia Swan zou Dierick Cluyt (Clutius)[lxvi] de collectie op het einde van de 16de eeuw in zijn bezit hebben gehad[lxvii] en gebruikte hij deze als ‘winter garden’ voor studenten aan de Universiteit van Leiden[lxviii]. Dat Clutius een collectie bezat is zeker, dat dit Karels’ collectie was is onwaarschijnlijk. Reeds in 1581 schrijft Lobelius in zijn Kruydtboeck: Cleyn wit Bilsen. Dit hebbe ik het voorleden jaer  inden winckel vanden zeer goeden verstandigen ende gheleerden Apoteker M. Dierick Cluyt tot Delft inden Granaet-appel ghesien / ende daer naer heeft my de voorseyde Dierick het conterfeytsel door sijn eyghen handt ghemaecht / ghelijck hy in alle dinghen / aerdich subtijl ende constich is. Dit bewijst dat Cluyt zelf een collectie tekeningen aanlegde, die dan ook niet moet verward worden met die van Karel.

Een ander bewijs vinden we in de correspondentie van Anselmus de Boodt met Clusius. In zijn brief van 5 april 1602 uit Praag[lxix] aan Clusius in Leiden, schrijft Anselmus de Boodt:

Geachte heer, toen ik enkele jaren geleden in Leiden was heb ik bij de weduwe van apotheker Clutius een herbarium met naar het leven getekende tekeningen gezien. Die stond me in die tijd zo aan dat ik die van de weduwe wou kopen. Daar de vraagprijs mij nogal hoog leek heb ik met haar geen prijs kunnen overeenkomen. Ik vraag mij af of deze nu nog te koop zou zijn? Indien dit het geval is zou ik u willen vragen of U zou kunnen nagaan welke de waarde er nu van is en welke figuren of bladen - of het voltallig werk - en nog bestaan. Als ik me niet vergis waren er toentertijd 1050 figuren of getekende bladen. Het zou spijtig zijn indien er een aantal figuren uit het werk verdwenen waren. ...

In de marge van de brief schrijft Clusius: petit 450 fl. / Lorretus 300 aestimat, wat betekent dat Clutius weduwe in 1602 de herbarium nog in eigendom had, er 450 florijn voor vroeg en dat Lorretus de waarde ervan op 300 florijn schatte.

In de brief van Anselmus de Boodt aan Clusius van 10 december 1602, waarin hij Clusius dankt voor de zaden die deze hem samen met zijn antwoord heeft gestuurd, komt hij ook terug op het onderwerp ‘herbarium’. Hij schrijft: Betreffende de herbarium heb ik verstaan dat de weduwe er 450 florijn voor wil, wat neerkomt op 20 stijvers (per blad). ... Toen ik enkele jaren geleden in Delft was, heeft de schilder Elias Crans, die deze bloemen schilderde, mij dezelfde willen schilderen voor niet meer dan zes stijvers per figuur. Hij heeft dan ook geen interesse meer in de herbarium van Clutius.

Dit is ook een interessant gegeven in verband met de aquarellencollectie van Karel van St. Omaars. Gezien Karel van Arenberg de aquarellen van Karel van St. Omaars en 1595 had kunnen kopen en de herbarium van Clutius in 1602 nog altijd eigendom was van zijn weduwe, staat het vast dat het hier om twee verschillende collecties gaat.

Ondertussen weten we dat de collectie ergens wel als ‘winter garden’ heeft gediend, niet voor studenten te Leiden, maar wel voor de opleiding van Guido Laurinus in de botanica. Helena Wille toont aan dat Karel van Arenberg de collectie heeft kunnen verwerven. Luis Ramon-Laca en Florike Egmond volgen Helena Wille daarin.

Wat er ook van zij, hoe de collectie bij een van deze terecht is gekomen, is nog niet bewezen. Als we de staat van goederen mogen geloven, dan is de aquarellencollectie na Karel’s dood eigendom gebleven van zijn weduwe Anna d’Oingnies. De boeken worden beschreven onder de rubriek Au cabinet de madamoiselle tenant a la sallette. Zoals we vroeger zagen[lxx], had ook zij een Wunderkammer en in deze kamer lagen de boeken. Als we de lijn doortrekken, dan lezen we in het begin van de staat van goederen, dat volgens het huwelijkscontract de goederen, die Anna toebehoorden haar eigendom bleven, alsook haar cabinet[lxxi], wat betekent dat ook de aquarellencollectie haar toekwam. Wat zij later met de collectie gedaan heeft en wie ze heeft kunnen bemachtigen blijft totnogtoe een raadsel en een reden tot verder onderzoek. Zij is in september 1577 in Steenwerck (Noord-Frankrijk), toen nog Vlaanderen) overleden en werd er in de kerk begraven. Het is weinig waarschijnlijk dat de collectie nadien naar de Universiteit van Leuven is gegaan gezien het in deze periode met Leuven en de Universiteit slecht was gesteld. In 1578 woedde de pest in Leuven en in die periode was de Universiteit ook verlaten.

Heeft Clusius aan Karel’s collectie meegewerkt?

Het is belangrijk om Clusius even te situeren. In de eerste helft van de zestiger jaren van de 16^de eeuw reist hij rond in Spanje en Portugal. Wanneer hij in 1565 naar de Nederlanden terugkeert, heeft hij geen werk. Karel van Sint Omaars biedt hem een plaats als secretaris aan en zal gedurende de twee jaar dat Clusius bij hem verblijft zijn broodheer zijn. Hij zal Clusius ook de mogelijkheid bieden om zijn eigen boeken te schrijven.[lxxii]

Wat vast staat is dat Clusius de collectie bij de dood van Karel niet heeft gekregen en dat die collectie dus ook niet door hem noch voor hem werd gemaakt. Hij heeft de collectie na Karel’s dood ook niet echt meer kunnen consulteren. Vele namen op de bladen van de Libri verschillen van die in de boeken van Clusius. Een markant voorbeeld is bvb. A23.062v, waarop een Briza media staat afgebeeld met de namen Aegilops, Plinij, Trago. en Gramen tremulum. In de Rariorum plantarum historia geeft Clusius het gras de naam Amourettes tremblantes, zonder Latijnse naam. Had hij de aquarellen ter zijner beschikking gehad, dan had hij dit tenminste kunnen nazien en had hij ook in de beschrijving geschreven dat dit gras ook hier te vinden was.

Als we de zin van wat hierboven staat doortrekken, dan kunnen we met zekerheid zeggen dat Clusius de auctor intellectualis van de collectie niet is geweest[lxxiii] . Of Clusius aan deze collectie heeft meegewerkt is niet zo duidelijk op te maken, maar de relatie tussen Karel en Clusius kan men uit de staat van goederen wel aflezen. Eerst en vooral worden de Latijnse en Griekse boeken[lxxiv], die Karel in zijn bibliotheek bezat, per testament aan Clusius gelegateerd. Anderzijds wordt deze laatste ook nog goed betaald voor bewezen diensten[lxxv]; dit kan zowel duiden op de tuin als op de aquarellencollectie. Wel staan er in de annotaties bij enkele planten (6) steden en plaatsen in Spanje vermeld, die door Clusius werden bezocht.

Dertig jaar later vraagt Karel van Arenberg, in zijn brief van 27 januari 1595, aan Clusius wel of hij hem bepaalde gegevens betreffende de collectie zou kunnen verschaffen, gezien hij denkt dat Clusius de bladen heeft geannoteerd (zie bijlage V). Of dit wel zo was, kan hier moeilijk bewezen worden, gezien er geen antwoord van Clusius gekend is.

In een andere brief, geschreven in opdracht van Karel aan Clusius, die onlangs van Moerkerke naar Mechelen was verhuisd en op dat ogenblik bij Dodoens verbleef, vinden we een aanwijzing van hun samenwerking[lxxvi]. Hier laat Karel schrijven, dat hij het takje Thynus, dat Clusius hem heeft laten geworden, heeft doorgegeven aan Jacobus (vanden Coornhuuse)[lxxvii]om het te laten schilderen. Hij zal Clusius een kopie van de andere Thynus hispanicus, die hij in zijn collectie heeft maar die Clusius nog niet bezit, opsturen. Ook de afbeelding van de Arisarum, van een andere bloeiwijze, is in handen van de schilder.

Arisarum angustifolium II[lxxviii], in Rariorum aliquot stirpium per Hispanias observatarum Historia, Antwerpen, 1576, 305. en in de Rariorum plantarum historia, 1601, II, lxxiiij

In de Spaanse Flora vinden we een Arisarum angustifolium II. De tekening ervan is de kopie van het blad A22 -38 uit de ‘libri’. Dit wijst in een gans andere richting. Het zou er kunnen op wijzen dat Karel, toen Clusius bij hem verbleef, de tekeningen voor de Spaanse Flora heeft laten tekenen en heeft bekostigd[lxxix]. Zo zijn er meer dan 90 tekeningen[lxxx] uit de ‘libri’ terug te vinden in de Spaanse Flora, waarin er 233 afbeeldingen staan. De Thyni zijn in de ‘libri’, niet te vinden, wat erop zou kunnen wijzen dat er nog meer tekeningen voor de Spaanse Flora in opdracht van Karel werden gemaakt[lxxxi].

Een merkwaardig gegeven is ook de manier waarop Clusius in zijn boeken bepaalde feiten omschrijft. Een voorbeeld is de beschrijving van de Arbor vitae. Hij beschrijft de boom in zijn Spaanse Flora (1576) op p. 96 o.a. als volgt:

Conspecta mihi primum fuit in horto regio Fontainebelleau non procul Aurelia Gallorum, eo ex America Septemtrionali ora Canadas dicta delata, (nec ante Europae, vt existimo cognita) Gallorum imperium obtinente Franscisco hujus nominis primo, literatorum omnium summo Maecenate. Deinde apud doctissimum virum Nicolaum Rassium Regis chirurgum ceneberrimum, eundemque omnium Naturae miraculorum studiosissimum & peritissimum, qui primus eam mea opera Belgio communicauit, vbi nunc adeo frequens est, vt nullus sit rei herbariae studiosus, qui eam in suo horto non alat : …

De naam Rassius hebben we vroeger reeds vermeld. In zijn brief van 21 12 1556 schreef Johannes Cruquius aan Clusius, die hem in naam van Karel van Sint Omaars had geschreven : Van de heer Rassius, die ik hoffelijk met jouw woorden heb gegroet, heb ik de vrucht van een Thuia, hetzij een tak van een Arbor vitae (door sommigen een Cedrus genoemd), samen met een aantal andere zaden die hij mij herhaaldelijk had beloofd, bekomen. Die zend ik samen met een brief naar de heer van Dranouter.

In zijn boek legt Clusius uit dat Rassius hem vroeger de gegevens over de Arbor vitae heeft gegeven, maar we lezen hier dat het Cruquius is die de vrucht van de boom, die hij van Rassius had bekomen, aan Karel van Sint Omaars schonk. Clusius zegt daar niets van in zijn beschrijving.

Verder zijn er ook nog een aantal aquarellen die dienst hebben gedaan als voorbeeld voor tekeningen op de houtblokken en er zijn ook nog elementen die werden gebruikt als voorbeeld voor tekeningen. Zo vinden we in zowel de Spaanse Flora (cap. xcviii) als in de Rariorum plantarum historia (II, cap. xxxv) van Clusius de Hemionitis peregrina. Voor dat houtblok heeft waarschijnlijk de A.18.055 als voorbeeld gediend. Beide begeleidende teksten bij de voorstellingen zijn zeer gelijkend[lxxxii]. Daarin zegt Clusius dat hij in 1566 (toen hij bij Karel verbleef) van de medicus Johannes Henricus uit Gent, toen deze uit Rome teruggekeerd was, bladeren van de Hemionitis peregrina en van de Phillitis laciniata heeft gekregen. Het zijn juist die bladeren die op de A.18.055 getekend staan.

Uit de brief van Karel kunnen we ook afleiden dat Clusius, toen hij bij Karel verbleef, was begonnen met het schrijven van een boek over planten. Zonder zich te willen opdringen stelt Karel voor om het de naam Centuriae plantarum rariorum etc te geven, ingedeeld in honderdtallen, zodat het later mogelijk zou zijn om er meerdere honderdtallen aan toe te voegen. We vinden in een brief van Clusius aan Crato[lxxxiii], geschreven uit Brugge op 27 april 1566, een vermelding van een Plantarum Centuria, die Clusius, samen met een ander geschrift aan Crato hoopt te kunnen overhandigen op de volgende jaarmarkt te Frankfurt[lxxxiv]. Dit zou er kunnen op wijzen dat Clusius een project had opgezet om een boek over planten uit te geven en dat dit het project is geweest, waaraan Clusius heeft gewerkt gedurende zijn verblijf in Moerkerke. De Plantarum Centuria zou dus wel eens het klad kunnen zijn van de Spaanse Flora, de Rariorum aliquot stirpium per Hispanias observatarum historia (1576), waaraan Clusius heeft gewerkt, toen hij bij Karel verbleef, of zelfs de eerste geschriften van wat later zijn Rariorum plantarum historia (1601)[lxxxv] zou worden. Zoals we vroeger zagen, liet Karel de tekeningen maken, die moesten dienen als voorbeeld voor de houtblokken van het boek.

Tot nu toe heeft men (H Wille, F Egmond e.a.) de tekst van de brief altijd geanalyseerd alsof het boek, waarvoor Karel de naam Centuriae plantarum rariorum etc voorstelde, een gezamenlijk project zou geweest zijn van Sint Omaars en Clusius met betrekking tot de aquarellencollectie van Karel. Ik denk dat men dit uit de tekst helemaal niet kan afleiden en dat het wel gaat om een project van Clusius dat niets te maken heeft met de aquarellencollectie. De geaquarelleerde planten waren toen geenszins ‘de plantis rarioribus vel nondum exhibi­tis’. Een aantal planten uit Karels’ collectie waren planten, die ook door anderen reeds waren gepubliceerd of beschreven en die ofwel hier in het wild groeiden, ofwel hier in de tuinen werden gekweekt. Er zijn maar 6 planten met een begeleidende tekst in de collectie, waarbij de tekst a nemine descript(a)(um) of exibita staat[lxxxvi].

Clusius de 'professionele hand' gaan noemen, zoals Wille, Ramon-Laca en Egmond doen in verband met de teksten op de bladen van Karel’s collectie, is meer dan twijfelachtig. Er zijn geen harde bewijzen die kunnen aantonen dat Clusius teksten heeft samengesteld. Er zijn er verschillende die duidelijk aantonen dat Karel het wel deed. En denken dat Clusius de teksten op de bladen heeft geschreven is hem weinig eer aandoen. Paleografisch onderzoek bewijst ook duidelijk dat het handschrift op de bladen niet overeenstemt met het handschrift van Clusius. Verder kan men zich de vraag stellen hoe het komt dat de naam Clusius nergens in de teksten voorkomt (buiten 2 x: bij de zoete aardappel en bij de tabaksplant, maar dit zijn twee annotaties die later werden toegevoegd). Indien hij de teksten zou samengesteld hebben en de namen van de planten zou bepaald hebben, dan zou hij toch zijn naam erbij geplaatst hebben. Alhoewel Clusius in zijn latere boeken veel namen aan planten heeft gegeven, die afwijken van de namen die door de eigentijdse botanici werden gegeven, heb ik totnutoe geen enkele van de door hem gegeven namen op de platen van Karel’s collectie kunnen vinden. Als hij de aquarellen geannoteerd zou hebben, dan zou hij toch ook wel de namen gegeven hebben, die hij ook in zijn boeken aan de planten heeft gegeven. Onderzoek bewijst het tegendeel. Een voorbeeld is het blad A.25.009. Daarop staat voor de Dianthus armeria de naam Vettonica silvestris. Clusius geeft aan deze plant de naam Armerius simplici flore. Een ander voorbeeld is A28.112 met een Lychnis (?), die Behen parvum album wordt genoemd. In de Spaanse flora noemt Clusius de plant Lychnis silvestris en schrijft dat de mensen van Salamanca de plant Behen noemen. Ook verschillende uitheemse planten, waarvan er wel aquarellen bestaan, komen noch in de Spaanse Flora, noch in de Rariorum plantarum historia voor. De manier waarop de planten op de aquarellen worden beschreven zijn volledig verschillend van de manier van beschrijven, die Clusius in zijn boeken gebruikt. Op de aquarellen staan de namen in het Grieks, het Latijn, en in het Italiaans, het Duits, het Frans en het Nederlands en soms ook in het Vlaams; bij Clusius niet. Op de aquarellen worden de namen van de ‘oude’ en de ‘nieuwe’ botanici, die de plant reeds eerder hadden beschreven, vermeld; bij Clusius niet. Bij de planten, die in de tuin groeien, geeft Clusius regelmatig de uitleg hoe ze bij ons zijn terechtgekomen en wie ze hierheen heeft gestuurd of meegebracht; nergens op de aquarellen staat er zo een verwijzing. Clusius schrijft nergens dat hij ooit aan de collectie heeft meegewerkt. Bepaalde beschrijvingen van planten bij Clusius verschillen volledig van die op de aquarellen (zie later een markant voorbeeld). Op geen enkele van de tekeningen die voor de Spaanse Flora van Clusius werden gemaakt staat er een tekst. Indien Clusius de teksten voor de collectie had samengesteld dan had hij dit ook zeker gedaan voor de tekeningen in de collectie, gezien hij het ook deed voor zijn eigen werk, zoals we konden lezen in de brief van Karel van 14 december 1567. Bij sommige beschrijvingen staat er ‘in onze tuin’, wat wijst op Karel’s tuin. Ik kan me niet voorstellen dat Clusius dit zo zou vermelden (bvb. Hoc primo anno quo in horto nostro satúm erat, hac / magnitudine excreuit. Secundo vero anno duplo aut / amplius excelsiori caule sese extulit).

Even terzijde wil ik er hier ook op wijzen dat de planten die Clusius later in zijn boeken heeft beschreven vanuit Vlaanderen uitheemse planten zijn. In zijn Spaanse Flora beschrijft hij planten uit Spanje, in zijn  Rariorum aliquot stirpium per Pannoniam, Austriam, et vicinas quasdam provincias observatarum historia uit 1583 beschrijft hij planten uit Oostenrijk enz. en zijn Rariorum plantarum historia (1601) is voor het grootste deel een compilatie van beide, aangevuld met een klein aantal ( een veertigtal) inheemse planten.

Al deze gegevens zijn geenszins bewijzen  dat Clusius de professionel hand is geweest.

Nog een ander bewijs vind ik bij Clusius zelf. In zijn Rariorum plantarum historia (1601) schrijft Clusius op blz. 314 in verband met een Gentiana: …, humentibus ericetis secundo ab urbe Brugensi miliari, inter Maldeghemum & Malam, frequentissima, ubi eam (niveo etiam flore variantem aliquando conspexi) cum Pseudoasphodelo luteo, folio Xiphij, Roréque Solis duorum generum eruere memini. (...ik herinner mij dat ik in de vochtige heide aan de tweede mijlpaal vanaf de druk bevolkte stad Brugge, tussen Maldegem en Male, die (Gentiaan) samen met een Pseudoasphodelus en zonnedauw van beide soorten heb gevonden, (ook de variant met sneeuwwitte bloemen had ik eerder waargenomen)

Op een andere plaats had hij reeds vermeld: ASPHODELVM porro illum flavo flore palustrem, cujus Dodonaeus & Lobelius in suis scriptis meminerunt, vel potius Pseudo-asphodelum (…) Xyphij folijs aut tenuifoliae Iridis, aliquando eruebam in palustribus illis ericetis Maldeghemo vicinis secundo à Brugarum urbo Flandriae celeberrimi, miliari, Maio mense cum Ill. Viro Carolo à Divo Audomaro, Dn. de Dranoutre, Moerkercke, &c. curru vectus relaxandi animi gratià, altero a meo ex Hispanijs reditu anno. (De Asphodelus palustris met goudgele bloem, die Dodoens en Lobelius elk in hun boek vermelden, maar het zou wel de Pseudo-asphodelus met bladeren zoals de Xyphis of kleinbladig zoals de Iris kunnen zijn, heb ik op een dag in de moerassen van de heide aan de tweede mijlpaal langs de weg tussen Maldegem en het zeer bevolkte Brugge in Vlaanderen in de maand mei gevonden, toen ik samen met de illustere man Karel van Sint Omaars, heer van Dranouter, Moerkerke, &c., om uit te rusten met de koets werd rondgereden, het jaar nadat ik uit Spanje was teruggekeerd.)

Hier lezen we duidelijk dat Karel van Sint Omaars en Clusius (in 1566) samen in de streek rondreden en ook planten zochten. Wat nu opvalt bij de aquarellen is dat de door Clusius beschreven vondst nergens wordt vermeldt. Waar op verschillende bladeren duidelijk de vindplaats in de omgeving van Moerkerke wordt aangegeven, vinden we degene die Clusius in zijn boek beschrijft op geen enkel blad. Indien hij de professionele hand zou geweest zijn, zou hij dit belangrijk gegeven toch zeker vermeld hebben, gezien hij het nog doet in 1601, meer dan dertig jaar later. Op het blad A18.001v met de twee drosera-soorten staat alleen MVSCVS VVLGATISSIMUS  ROS SOLIS FOLIO ROTVNDO (naar analogie met de beschrijving van Dodoens in zijn beschrijving van 1563). Lobelius vermeldt ook Karel van Sint Omaars bij de beschrijving van zijn Witte affodille incarnaet in zijn Kruydtboeck (1581). Hij schrijft dat Karel er een aquarel van heeft laten schilderen door Jacob vanden Coornhuuse. Het gaat hier hoogstwaarschijnlijk om A22.022, waarbij de enige tekst ASPHODELVS / ex candido púrpúrascens is.

Bij verder onderzoek naar deze Asphodelus vond ik het volgende. Dodoens vermeldt niet alleen deze plant, maar beschrijft ze ook. In de Epilogus ad lectorem van zijn Florum et coronariarum odoratarumque nonnularum herbarum historia (1568) schrijft hij :

Hvivs autem historiae editionem dum para­mus, duarum ecce rarissimarum stirpium, & ad hanc operis partem pertinentium, ad nos icones dantur, Chrysanthemi videlicet Peruniani, & Afphodeli palustris. Chrysanthemi Peruniani nobis communicauit integerrima ac honestissima domina Chriftina Bertolfia, a charissimo coniu­ge suo clarissimo ac amplissimo viro D. Ioachi­mo Hoppero[lxxxvii] Regis consiliario ex Hispania sibi missam. Asphodeli autem palustris, misit multis modis ornatissimus ac nobilissimus D. Carolus S. Audomaro, dominus de Dranoutre, vir non modo stirpium, verum & historiae animalium omnium studiosissimus, idemque peritissimus. Vtramque autem huic libro, coronidis vice ad­dendam putauimus. Nequaquam enim tam ce­lebris & admirandae magnitudinis floris imago; aut tam peregrini Asphodeli, praetermittenda vi­debatur.

In zijn Stirpium historiae pemptades sex sive libri XXX noemt hij de plant Asphodelus luteus palustris. Hij beschrijft de plant op dezelfde manier en zegt dat de plant in sommige heidegebieden in Vlaanderen te vinden is en ze in de zomer bloeit. Hij voegt er nog aan toe : Asphodeli lutei esse palustrem speciem, aut Pseudoasphodelum luteum, caulis cum floribus ostendit, tametsi folia Gladioli sint aut Iridis.

Bij Lobelius staat dezelfde afbeelding in zijn Kruydtboeck (1581) en hij beschrijft de plant als volgt:

Water Affodille met gele bloemen. In Latijn / Asphodelus, minimus luteus, Acorifolius palustris. Dit cruydt is voorts commende op vochte ende waterachtighe plaetsen in Enghellandt ende Vlaenderen ende wt een wtghespreydde safelachtighe ende grasachtighe wortelde welcke heeft niet zeere dickachtighe aenhancksels / tusschen spatien. De bladers spruyten smalder dan die vanden Gladiolus oft Acorus, doncker groen ende gestreept. De stele is van onderhalue palme / van gewas / grootte fatsoen ende saedt in fleskens / die vanden Iacynthe ghelyck.

Karel van Sint Omaars had de vondst belangrijk genoeg gevonden om er een aquarel van te laten schilderen en om bevriende botanici op de hoogte te stellen van zijn vondst. Dodoens vond de vondst ook zo belangrijk dat hij er een artikel met afbeelding in de epiloog van zijn boek aan wijdde. Dezelfde afbeelding werd in 1601 ook door Clusius gebruikt. Dit werpt niet alleen een licht op de contacten tussen Sint Omaars en Dodoens en op de achting van Dodoens voor Sint Omaars, maar ook op de manier waarop Clusius de zaken interpreteert. Waar we zien dat Sint Omaars Dodoens verwittigt van zijn vondst, hem een beschrijving[lxxxviii] en een kopie van zijn aquarel stuurt, zien we anderzijds dat Clusius de vondst later, bij zijn eigen beschrijving, naar zich toe trekt.

 

Wat wel opvalt, is dat de plant bij Karel niet bij de asphodeli terug te vinden is, maar wel bij de sparganii. De tekst bij A26.025, waarop twee planten geaquarelleerd staan, luidt: Forte SPARGANIVM DIOSCORIDIS / multúm ad eius descriptionem accedent. Dit betekent dat zowel Dodoens, Lobelius als Clusius de plant anders hebben geinterpretteerd. Dit toont ook aan dat de tekst op de aquarel niet van Clusius kwam, gezien hij veertig jaar later de plant nog altijd een pseudoasphodelus noemt en niet een sparganium.

In feite gaat het om een Narthecium ossifragum (L.) Huds. die evenals de Asphodelus deel uitmaakt van de Leliefamilie. Beenbreek is nu in Vlaanderen een zeldzame soort, die licht achteruitgaat. De soort is haast volledig beperkt tot de Kempen (Atlas van de Flora van Vlaanderen en het Brussels Gewest, 2006).[lxxxix]

Het is wel niet altijd zo eenvoudig om het verband tussen de houtblokken en de aquarellen te analyseren. Een voorbeeld hiervan is het blad A26.033v met voorstellingen van Anemonen. De tweede anemoon is de Anemone coronaria L. Een kopie van deze voorstelling vinden we terug bij Dodonaeus in zijn Florum, et coronariarum odoratarumque nonnullarum herbarum historia (1568), alsook bij Clusius in zijn Spaanse Flora (1576).

De begeleidende tekst op A26.033v is de volgende: ANEMONE CORONARIA Dodonei / Nascitur sponte in Germania circa Rhenúm. / Floret mensibus Martio atque Aprili. Dodoens schrijft bij de Anemone met dezelfde afbeelding o.a. : Nascitue haec in Germania nonnullis circa Rhenum locis. Floret non primo Vere, sed serius.  Clusius schrijft bij de Anemone latifolia altera, ook met dezelfde afbeelding : Eam nonnullis Germaniae locis secundum Rhenum in aprico florentem Martio vidi.

De afbeeldingen en de teksten tonen duidelijk aan dat het om dezelfde anemoon gaat. Dodoens geeft zijn beschrijving in de Epilogus ad lectorem, juist voor de beschrijving van de Asphodelus, waarvan Karel van Sint Omaars hem een afbeelding heeft gestuurd (zie hiervoor), maar hier geeft hij geen uitleg bij de afbeelding. Clusius legt in zijn inleiding uit dat hij de afbeelding van de anemoon van Dodoens gebruikt, maar schrijft niets over de origine aquarel op A26.033v. Het is toch verwonderlijk dat noch Dodoens, noch Clusius naar Karel verwijzen.

Interessant in deze context zijn ook de beschrijvingen van de zonnedauw in de boeken van Dodoens en Lobelius, alsook de houtblokken, die werden gesneden voor deze boeken. Bij Dodoens komt de zonnedauw in de eerste uitgave van zijn Cruydeboeck (1554) voor en wordt beschreven als zijnde een mos. In de uitgave van 1563 wordt de zonnedauw ook beschreven als zijnde een mos, met een afbeelding, maar niet één uit de Libri. In zijn Purgantium aliarumque … uit 1574 beschrijft hij de Ros solis als zijnde een kruid met de afbeelding van de ronde zonnedauw van het blad A18.001v.  In de uitgave van de Stirpium historiae pemptades sex uit 1616 wordt de Ros solis beschreven met een andere afbeelding. Deze afbeelding is een kopie van de kleine zonnedauw op het blad A18.001v van de Libri. Ook Lobelius beschrijft de zonnedauw in zijn Kruydtboeck uit 1581. Hier staan er afbeeldingen van de ronde en de kleine zonnedauw. Hier is die van de Ronde zonnedauw een kopie van die zonnedauw op het blad A18.001v.

 

Een ander gegeven is de manier van annoteren. Op de meeste geannoteerde aquarellen worden, zoals we al zagen, ook eigentijdse auteurs vermeldt bij de naamvermelding van de plant, maar nooit Clusius. De manier van naamgeving, zoals Clusius zeer veel gebruikt in zijn Rariorum aliquot stirpium per Hispanias observatarum historia van 1576, die hij in de periode dat hij bij Karel verbleef heeft geschreven, vinden we nergens bij de naamgeving op de aquarellen terug. Clusius gebruikt zeer veel een naam aangevuld met een cijfer ( bvb. Ledon I, II, III, IV, V, …; Aristolochia clematitis I, II, III, …; Arisarum I, II,…). Deze soort annotatie vinden we op de aquarellen nergens, wat nogmaals vragen doet rijzen bij de bewering dat Clusius de professional hand zou geweest zijn.

Zoals we vroeger zagen zijn er wel zes teksten op de aquarellen die met grote waarschijnlijkheid in verband kunnen gebracht worden met Clusius. De teksten op de aquarellen zijn zeer gelijkend aan die in Clusius’ Rariorum aliquot stirpium per Hispanias observatarum historia van 1576, maar het gaat hier wel om 6 teksten op meer dan 1800.[xc]

Een onrechtstreeks bewijs zijn ook de teksten in Lobelius’ Kruydtboeck uit 1581. Bij de beschrijving van verschillende planten refereert Lobelius naar Karel van Sint Omaars of naar Clusius, maar bij geen enkele van deze vermeldingen refereert hij naar beide samen.

Conclusie

In het algemeen kunnen we hier concluderen dat het belangrijkste deel van de Libri picturati A.18-30(31)[xci] zonder twijfel de aquarellencollectie van Karel van Sint Omaars is, gecreëerd te Moerkerke in Vlaanderen; dat Clusius aan de al bestaande collectie misschien wel heeft meegewerkt toen hij bij Karel verbleef tussen 1565 en 1567, maar dat hij in elk geval de auctor intellectualis niet is geweest en de teksten niet heeft geschreven. De eigenlijke collectie werd hoofdzakelijk geschilderd door Jacob vanden Coornhuuse. Het merendeel van de tekeningen (niet de aquarellen) die zich in de collectie bevinden werden gemaakt in opdracht van Karel voor de Spaanse Flora van Clusius.

Het is de oudste natuurgetrouwe botanische collectie die er bestaat. Het is de oudste, zuiver botanische collectie der Nederlanden[xcii]. Het is ook, naar mijn weten, de enige collectie uit die tijd, waarin de plantnaam in zes talen – Grieks, Latijn, Italiaans, Frans, Duits en Nederlands (en ook soms het Vlaams) - wordt beschreven. Het is ook de oudste bestaande collectie, die zowel uit planten als uit dieren is samengesteld, waaronder ook enkele bladen van insecten, wat voor de tijd ook uitzonderlijk was. Karel van Sint Omaars is ook de eerste botanicus geweest die de naam van de plant liet volgen door die van de naamgever. Ook de voorstelling van bv. bomen en struiken, waar in dezelfde eenheid én bloem én vrucht worden voorgesteld, is enig voor zijn tijd.

Karel van Sint Omaars heeft niet alleen een buitengewone botanische en zoölogische aquarellencollectie nagelaten, maar heeft ook een in de context van die tijd uitzonderlijke studie nagelaten. Verschillende planten worden er voor de eerste maal voorgesteld. Verschillende planten worden in deze studie ook voor de eerste maal beschreven. Het is ook voor de eerste maal dat in een studie zo veel maritieme planten worden beschreven. Daarvoor alleen al is deze collectie uitzonderlijk.[xciii]

Het is dan ook normaal dat de Libri picturati A.16-30(31), die in de jaren 1560-1568 in Vlaanderen werden gecreëerd en die zich nu te Krakau bevinden, voortaan de Karel van Sint Omaarscollectie (of Charles de Saint Omer) worden genoemd en niet meer de Clusius- of de Clutiuscollectie. Men zou ook kunnen overwegen om het de Sint Omaars – Coornhuusecollectie te noemen. Ere aan wie ere toekomt!

Waar Florike Egmond eindigt met te zeggen Clusius stimulated and may even have triggered Saint Omer’s interest in naturalia, and it is likely that he encouraged Saint Omer to have his botanical watercolours published …, zou ik durven beweren dat het juist het omgekeerde is geweest. Dank zei zijn verblijf bij Karel van Sint Omaars, waar Clusius voor het eerst een botanische tuin in volle glorie kon bewonderen en waar hij van Karel’s hovenier veel meekreeg, is hij later de kenner geworden. Dank zei de vrijgevigheid van Karel heeft hij zijn Spaanse flora kunnen voorbereiden en de tekeningen kunnen verwerven, die later in houtblokken werden omgezet. Zonder zijn ontmoeting met Karel zou hij misschien nooit de botanicus zijn geworden, die hij later werd. Dank zij de contacten die hij als secretaris van Karel van Sint Omaars en later van Brancion met geïnteresseerden in de botanica had, kon hij de grondslag leggen van wat later zijn netwerk zou worden.   Clusius had in elk geval een hogere dunk van de botanische kennis van Karel, dan wat Florike Egmond laat doorschijnen. Hij noemt hem generoso Dn. Carolo a Diuo Audomaro, viro rei herbariae, et omnium naturae miraculorum studiosissimo et peritissimo. Ook Dodoens, Lobelius en Guicciardini hebben hem geroemd.

[ci]

 

 

 

 

 

 

 

REFERENTIES 

AB ORTA, G., 1567 Aromatum et simplicium aliquot medicamentorum apud Indos nascentium historia, Ed. trans. Clusius, Antwerpen, C. Plantijn, Pp 250.

AUMULLER, A., 1983 Erste Durchsicht und erster Plan einer wissenscheftlichen Auswertung der Libri picturati von Clusius in Krakau. Bürgenlandische Heimatblätter, 45, 97-105.

BAUHIN, C., 1623 Pinax Theatri Botanica, Bazel, Pp 568.

BOCK, H., 1539 New Kreutterbuch von unterscheidt, wÿrckung und namen der Kreutter, so in Teutschen landen wachsen.

Brasil-Holandês. Dutch Brazil. 1995 5 Vols., Rio de Janeiro, Editora Index. Vol I pp 222; Vol II pp 192; Vol. III pp 144; Vol. IV pp 185; vol. V pp 214.

BRUNFELS, O., 1532 Herbarum viuae eicones ad naturae imitationem... Argentorati : apud Ioannem Schottu[m],

CLUSIUS, C. (ESCLUSE, Charles de l’),1576 Rariorum aliquot stirpium per Hispanias observatarum historia, Antwerpen, C. Plantijn, Pp 541.

CLUSIUS, C. (ESCLUSE, Charles de l’), 1583 Rariorum aliquot stirpium per Pannoniam, Austriam, et vicinas quasdam provincias observatarum historia, Antwerpen, C. Plantijn, Pp 766.

CLUSIUS, C. (ESCLUSE, Charles de l’), 1601 Rariorum plantarum historia, Antwerpen, Jan I Morenus, Pp 364.

CLUSIUS, C. (ESCLUSE, Charles de l’), 1605, Exoticorum libri decem: quibus animalium, plantarum, aromatum, aliorumque peregrinorum fructuum historiæ describuntur Leiden, Ex Officine Plantiniana Raphelengii, Pp. 736.

CORDUS, V., 1561 Annotationes in Pedacii Dioscoridis Anazarbei de medica materia, Ed. C. Gessner, Straatsburg, Pp 632.

DALECHAMPS, J., 1586-1587  Historia generalis plantarum, Lyon, Guillaume Roville, Vol I, Pp 1107; Vol II, Pp 939.

DE GROOTE, J., 2006 Jacob vanden Coornhuuse painting, Newsletter SHNH 86 : 17.

DODOENS, R., 1554 CruydeBoeck, Antwerpen, J. vander Loe, Pp 878.

DODOENS, R., 1557  Histoire des plantes, en laquelle est contenue la description entière des herbes (vertaald C. de l’Escluse), Antwerpen, J. Loë, Pp 648.

DODOENS, R., 1563 CruydeBoeck, Antwerpen, J. vander Loe, Pp 774.

DODOENS, R., 1566 Frumentorum, leguminum, palustris et aquatilium herbarum, ac eorum, quae eo pertinent, historia, Antwerpen, C. Plantijn, Pp. 277.

DODOENS, R., 1568 Florum, et coronariarum odoratarumque nonnularum herbarum historia, Antwerpen, C. Plantijn, Pp 308.

DODOENS, R., 1574 Purgantium aliarumque eo facientium, tum et Radicum, Convolvulorum ac deleteriarum herbarum historiae, Antwerpen, C. Plantijn, Pp. 512.

DODOENS, R., 1586 Stirpium historiae pemptades sex, Antwerpen, B & J Moretus, Pp. 926.

EGMOND, F., 1997 Een bekende Scheveninger. Adriaen Coenen en zijn Visboeck van 1578. Scheveningen, Museum en Centrum voor Familiegeschiedenis. Pp 173.

FUCHS, L., 1543  New Kreüterbuch, Bazel, Michael Isingrin, Pp 896.

GESSNER, C., 1561 Hortis Germaniae, in: zie CORDUS, V.

GUICCIARDINI, L., 1567, Descrittione di Tutti i Paesi Bassi, altrimenti detti Germania Inferiore. Willem Silverius, Antwerpen.

              1567, Description de tovts les Pays-Bas autrement appellez la Germanie inferievre ov Basse Allemagne par Messire Loys Gvicciardin gentil-homme florentin, Willem Silverius, Antwerpen.

HOUTTUYN, J. 1773-1778 Handleiding tot de plant- en kruidkunde, II, 7: 64 en 639-940.

HUNGER, F.W.T., 1927- 1943 Charles de l'Escluse (Carolus Clusius) Nederlandsch Kruidkundige, 1526-1609. Vol. 1, Den Haag, Martinus Nijhoff. Pp 446, Vol 2, Pp

JUNIUS, H. (Adriaan de Jonghe), 1564, PHALLI, Ex fungorum genere in HOLLANDIÆ sabuletis passim crescentis descriptio, & ad vivum expressa pictura, Herman Schinckel te Delft.

KONING, J. de, UFFELEN, G. van, ZEMANEK, A. & ZEMANEK, B., Editors, 2008 Drawn after Nature, The complete botanical watercolours of the 16^th-century Libri picturati. KNNV Publishing, Zeist, Pp. 368.

KÜNKELE, S. und LORENZ R., 1990  Die Orchideen in dem Bilderwerk des Carolus Clusius (Libri picturati A. 16-31) Mitt.Bl.Arbeitskr.Heim.Orch.Baden-Württenberg, 22: 541-691.

LEIDEN, UB, 2005,  Scaliger insituut , Clusius- project

http://132.229.8.57:8080/F/UHPH6T4NGU2LLPSGML75KKM5XPAD5RUCK53KLNNHVCHGPC7AGJ-02273?local_base=whs02&pds_handle=GUEST

LOBELIUS (OBEL, Matthias de l’), 1576  Plantarum seu stirpium historia, Antwerpen, C. Plantijn, Pp 1123.

LOBELIUS (OBEL, Matthias de l’), 1581  Kruydtboeck, Antwerpen, C. Plantijn, Pp 1395.

LOUIS, A., Mathieu de l’Obel, 1538-1616. Episode de l’Histoire de la Botanique, Gent-Leuven, 1980, Pp 544.

MARCHANTIUS, J., 1596,  Flandria commentariorum lib. IIII. descripta. Antverpiae, ex officina Plantiniana, apud viduam & Ioannem Moretum, in-8, Pp [16],422 [2].

MATTHIOLI, P., 1554  Commentarii in libros sex Pedacii Dioscoridis Anazarbei de medica materia, Venetië, Vincentius Valgrisius, Pp 758.

MATTHIOLI, P., 1572  Commentaires de M Pierre André Matthiole medecin senois sur les six livres de Ped. Dioscoride, Trans. J. de Moulins, Lyon, Guillaume Roville, Pp 982.

MONARDES, N., 1574 De simplicibus medicamentis ex Occidentali India delatis, quorum in medicina usus est Ed. et trans. Clusius, Antwerpen, C. Plantijn, 88 Pp.

NAVE, F. de,.coör., 1993 De Botanica in de Zuidelijke Nederlanden ( einde 15^de eeuw – ca. 1650), Antwerpen 93, Museum Plantin-Moretus, Snoeck-Ducaju & zoon. Pp 150.

PENA, P., &  LOBELIUS (OBEL, Matthias de l’), 1570 Stirpium Adversaria Nova : perfacilis Vestigatio, luculentaqne [recte: luculentaque] accessio ad Priscorum, praesertim Dioscoridis & Recentiorum, Materiam Medicam ; Quibus Propediem Accedet Altera Pars ...Londini, 1570 [i.e. 1571]. - Titelbl. (illustr.), [12], Pp 455.

PIETRZYK, Z., 2005 Book collections from the former Preussische Staatsbibliothek in the Jagiellonian Libraly, Polish libraries today, National library Warsaw, 81-87.

RAMÓN-LACA, L. 2001  Charles de l’Ecluse and Libri Picturati A. 16-30. Archives of natural history 28: 195-243.

RUEL, J., 1550 Pedanii Dioscorodis Anazarbei De medicinali material libri sex, Ioanne Ruellio Suessionensi interprete, Lyon, B. Arnolet, Pp 806.

SANDERUS, A. (SANDERS, A.), 1624 De scriptoribus Flandriae libri tres, Antwerpen, G. a Tongris,  Pp 160, [8].

SWAN, C.,1998 The Clutius botanical watercolors. Plants and flowers of the Renaissance. New York, Harry N. Abrams. Pp 143.

SWAN, C., 2000 TV-interview in Secret of the winter garden, BBC-programma over de Renaissance (www.open2.net/historyandthearts/arts/wintergarden_synopsis.html )

THEVET, A., 1558, Les singularitez de la France antarctique, autrement nommée Amerique, Paris, Héritiers de Maurice de la Porte, Pp 346.

VAN LANDUYT, W., HOSTE, I., VANHECKE, L., VAN DEN BREMT, P., VERCRUYSSE, W. & DE BEER, D., 2006, Atlas van de Flora van Vlaanderen en het Brussels Gewest, INBO, Nationale Plantentuin van België, Fol.Wer, Pp 1008.

WEGENER, H., 1936  Das grosse Bilderwerk des Carolus Clusius in der Preussischen Staatsbibliothek. Forschungen und Fortschritte 12: 374-376.

WEGENER, H., 1938  Die wichtigsten Natur-Wissenschaftlichen Bilderhandschriften nach 1500 in der Preussischen Staatsbibliothek. Zentralblatter für Bibliothekwesen 55, 3: 109-120.

WHITEHEAD, P.J.P., 1983 The treasures at Grûssau, New Scientist 94: 226-231.

WHITEHEAD, P.J.P., VLIET, G. van, and STEARN, W.T.,1989 The Clusius and other natural history pictures in the Jagiellon Library, Kraków. Archives of natural history 16:15-32.

WILLE, H., 1997 The albums of Karel van Sint Omaars (1533-1569) (Libri Picturati A 16-31, in the Jagiellon library in Krakow). Archives of natural history 24: 423-437.

WILLE, H., 1997 De Brugse Centuriae plantarum rariorum in Krakau teruggevonden. De botanische belangstelling van Karel van Sint Omaars in Moerkerke tijdens de 16^de eeuw, Uitgelezen bloemen, tentoonstellingscatalogus Brugge, Openbare bibliotheek de Biekorf, 15 nov 1997 – 10 jan 1998: 19-34.

ZEMANEK, A. en KONING, J. de, 1998  Plant illustration in the Libri Picturati (A.18-30) (Jagiellon Library, Cracow, Poland) and new currents in Renaissance Botany. Polish Botanical Studies, Guidebook Series 20: 161-193

ZEMANEK A., UBRIZSY SAVOIA A. & ZEMANEK B., 2007 The beginnings of ecological thought in the Renaissance: an account based on the Libri picturati A. 18–30 collection of water-colours. Archives of natural history 34:87–108.